Tiếng ồn lọt vào nhà theo những đường nào: không khí, kết cấu và đường vòng

Tiếng ồn vào nhà theo hai ngả chính: qua không khí (lọt qua khe hở, cửa sổ, cửa đi, lỗ thông gió, tường mỏng) và qua kết cấu (bước chân, tiếng khoan, tiếng máy rung truyền theo sàn, dầm, cột, đường ống). Ngoài ra còn đường vòng gọi là truyền âm gián tiếp: tiếng không đi thẳng qua bức tường ngăn mà đi vòng qua trần, sàn, tường bao. Biết tiếng đi đường nào thì mới chặn đúng chỗ.

Ngả thứ nhất: tiếng đi qua không khí

Tiếng nói chuyện, tiếng tivi, tiếng xe ngoài đường sinh ra dao động trong không khí. Khi sóng âm gặp nhà mình, nó có ba cách vào:

• Đi thẳng qua lỗ hở. Khe dưới cửa, khe quanh khung cửa sổ, lỗ thông gió, ô kính hở, hộp cửa cuốn, lỗ luồn ống điều hoà chưa trám. Ở những chỗ này không có gì cản, âm đi qua gần như nguyên vẹn.
• Làm rung một mặt mỏng. Cánh cửa gỗ rỗng ruột, tấm kính đơn, vách tôn, vách ván ép. Mặt càng nhẹ càng dễ bị sóng âm đẩy rung, rồi mặt kia phát lại tiếng vào phòng.
• Làm rung một bức tường nặng. Tường gạch, bê tông cũng rung, nhưng rất ít. Đây là ngả yếu nhất trong ba ngả, nên với tường đặc, tiếng thường lọt qua các chỗ yếu xung quanh trước khi lọt qua chính bức tường.

Một điểm đáng nhớ: căn phòng được chặn tốt đến đâu phụ thuộc vào chỗ yếu nhất, không phải chỗ mạnh nhất. Bức tường 20 phân đặc ruột đi kèm một cửa sổ kính đơn khép hờ thì tiếng xe vẫn ùa vào qua cửa sổ.

Ngả thứ hai: tiếng đi qua kết cấu

Có những tiếng sinh ra ngay trong vật rắn: gót giày nện xuống sàn, ghế kéo lê, mũi khoan bê tông, máy bơm gắn vào tường, máy giặt vắt trên sàn, cửa đóng sầm, ống nước xả. Rung động đi vào bê tông, gạch, thép rồi lan rất xa vì vật liệu cứng truyền rung tốt và ít làm tắt rung. Đến một căn khác, có khi cách vài tầng, rung động làm trần, tường rung theo và phát ra tiếng.

Người ta gọi riêng loại này là âm va chạm (với sàn) hoặc âm truyền qua kết cấu nói chung. Đặc điểm nhận biết:

• Tiếng có vẻ như đến từ "khắp nơi", khó chỉ ra hướng.
• Tiếng thình thịch trầm, nghe qua trần rõ hơn qua tường.
• Đóng hết cửa vẫn nghe như cũ.
• Có lúc đặt tay lên tường cảm thấy hơi rung.

Với ngả này, dán thêm thứ gì ở phía bị nghe gần như không ăn thua. Cách hiệu quả là chặn ở nguồn: lót đệm đàn hồi dưới sàn hoặc dưới chân máy, gắn máy bằng giá đỡ có cao su giảm chấn, dùng ống mềm nối máy bơm. Bài riêng về tiếng ồn truyền qua kết cấu trong danh mục này sẽ đi sâu hơn.

Ngả thứ ba: đường vòng mà ít ai để ý

Trong tài liệu âm học, đường vòng gọi là truyền âm gián tiếp (flanking). Giả sử hai căn hộ ngăn bởi một bức tường tốt. Tiếng từ căn bên kia vẫn có thể sang bằng những đường:

1. Qua trần giả. Nhiều căn hộ làm trần thạch cao thông nhau phía trên bức tường ngăn, hoặc bức tường chỉ xây tới trần giả chứ không lên tới sàn tầng trên. Tiếng chui lên khoảng trống trên trần, đi ngang rồi rơi xuống phòng bên.
2. Qua sàn và tường bao liền mạch. Sàn bê tông chạy liền dưới cả hai căn, tường bao mặt ngoài cũng vậy. Rung động từ căn này đi theo sàn sang căn kia rồi tỏa ra.
3. Qua ống gió, ống kỹ thuật. Ống thông gió nhà vệ sinh, hộp kỹ thuật chung, đường ống điều hoà xuyên tường có thể đóng vai ống nói nối hai phòng.
4. Qua ban công, cửa sổ sát nhau. Hai căn có cửa sổ cạnh nhau ở mặt ngoài: tiếng ra cửa sổ nhà này rồi vào cửa sổ nhà kia.

Đường vòng giải thích một chuyện hay gặp: số cách âm của bức tường đo trong phòng thí nghiệm rất đẹp, nhưng đo thực tế tại công trình lại thấp hơn kha khá. Vì vậy các tiêu chuẩn phân biệt chỉ số phòng thí nghiệm (Rw) với chỉ số đo tại hiện trường (R'w, DnT,w, có dấu phẩy hoặc chữ n), số hiện trường đã gồm cả đường vòng.

Bảng nhận diện: tiếng gì, đi đường nào, chặn ở đâu

Cách tự dò đường tiếng trong nhà mình

Không cần máy móc đắt tiền, chỉ cần kiên nhẫn và một khoảng thời gian ồn đều đặn, ví dụ giờ cao điểm buổi tối.

1. Tắt hết thiết bị trong nhà như quạt, điều hoà, tủ lạnh nếu được, để tai nghe rõ hơn.
2. Đứng giữa phòng, nhắm mắt, nghe xem tiếng có hướng rõ hay không. Có hướng rõ thường là qua không khí; mơ hồ, như từ trần, thường là qua kết cấu.
3. Áp tai vào từng bề mặt: tường, khung cửa, kính cửa sổ, ổ cắm, hộp kỹ thuật. Chỗ nào nghe to hơn rõ rệt là nghi phạm.
4. Thử bịt tạm: lấy khăn dày chèn dưới khe cửa, che tạm lỗ thông gió bằng tấm bìa trong vài phút. Nếu tiếng giảm rõ thì đã tìm ra một đường. Bịt tạm để thử, không bịt lâu dài lỗ thông gió và lối thoát hiểm.
5. Ghi lại giờ và loại tiếng. Ồn theo giờ cố định (máy bơm chạy sáng tối, xe rác đêm) gợi ý nguồn cụ thể, dễ trao đổi với ban quản lý hơn.

Ứng dụng đo âm thanh trên điện thoại có thể giúp so sánh tương đối giữa trước và sau khi bịt tạm, miễn là đặt máy ở cùng một chỗ. Đừng dựa vào nó để kết luận mức ồn có vượt quy chuẩn hay không, vì việc đó cần máy đo chuẩn và phương pháp đo theo quy định.

Vì sao tiếng trầm "lì" hơn tiếng cao

Bước sóng của âm trầm dài, ở 100 Hz là khoảng 3,4 m, trong khi ở 2.000 Hz chỉ khoảng 17 cm. Sóng dài làm rung cả mảng tường lớn dễ hơn, khó bị vật liệu xốp mỏng hút, và vòng qua vật cản tốt hơn. Định luật khối lượng cũng cho thấy cùng một bức tường chặn âm cao tốt hơn âm trầm. Kết quả quen thuộc: hàng xóm mở nhạc, sang tới nhà mình chỉ còn tiếng bass "thùm thụp", lời hát thì mất.

Điều này có ý nghĩa thực tế: với tiếng trầm từ xe tải, máy phát, loa sub, các biện pháp nhẹ như rèm, ron mỏng giúp rất ít. Chỉ có khối lượng lớn, kết cấu hai lớp tách rời với khoảng cách đủ rộng, hoặc xử lý tại nguồn mới đáng kể.

Góc nhìn hôm nay: hiểu đường đi trước, rồi mới chọn giải pháp

Phần lớn tiền cách âm bị phí không phải vì vật liệu kém mà vì chặn nhầm đường. Thay cửa sổ đắt tiền trong khi tiếng thật ra vào qua hộp cửa cuốn hở; ốp thêm tường trong khi tiếng chui qua trần giả; dán mút trần nhà để chặn tiếng bước chân tầng trên. Bỏ ra một buổi tối dò tiếng theo các bước trên thường tiết kiệm được nhiều hơn mọi lời khuyên chung chung.

Với chung cư, khi phát hiện tiếng đi qua hộp kỹ thuật, trần thông nhau hay đường ống chung, đó là phần sở hữu chung hoặc liên quan đến căn khác. Nên báo ban quản lý để cùng kiểm tra, thay vì tự đục mở. Muốn tìm hiểu bài bản, các giáo trình âm học kiến trúc và tiêu chuẩn ISO 12354 (ước tính cách âm của toà nhà từ tính năng các cấu kiện, có tính tới đường vòng) là nguồn đáng đọc.