Hà Nội và TP.HCM ồn tới mức nào thì câu trả lời đáng tin nhất nằm trong các báo cáo quan trắc môi trường chính thức, không nằm trong một bảng xếp hạng lan trên mạng. Điểm chung các báo cáo hiện trạng môi trường nhiều năm nay chỉ ra: ven các trục giao thông lớn, mức ồn ban ngày thường xấp xỉ hoặc vượt ngưỡng 70 dBA của quy chuẩn, còn trong ngõ nhỏ, khu dân cư lùi sâu thì thấp hơn rõ rệt. Muốn hiểu "ồn cỡ nào" cho đúng, cần biết con số đó đo ở đâu, đo lúc nào và so với ngưỡng nào.
Ngưỡng để so: QCVN 26:2010/BTNMT
Mọi con số quan trắc tiếng ồn môi trường ở Việt Nam đều đem so với QCVN 26:2010/BTNMT — quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn. Quy chuẩn chia hai loại khu vực:
| Khu vực | 6 giờ – 21 giờ | 21 giờ – 6 giờ |
|---|---|---|
| Khu vực thông thường (nhà ở, khách sạn, cơ quan, khu dân cư xen kẽ) | 70 dBA | 55 dBA |
| Khu vực đặc biệt (quanh bệnh viện, trường học, thư viện, nhà trẻ, nơi thờ tự…) | 55 dBA | 45 dBA |
Hai chi tiết hay bị bỏ qua. Thứ nhất, con số trong bảng là mức âm tương đương Leq — mức trung bình năng lượng trong một khoảng thời gian, không phải con số lớn nhất nhảy lên khi một chiếc xe tải vụt qua. Thứ hai, ngưỡng ban đêm thấp hơn ban ngày tới 15 dB. Một con đường "chỉ hơi ồn" lúc 22 giờ có thể đã vượt quy chuẩn xa hơn con đường đông nghẹt lúc 17 giờ.
Ai đo, đo thế nào
Ở cấp quốc gia, số liệu tiếng ồn được tổng hợp trong các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia và báo cáo chuyên đề do cơ quan quản lý môi trường trung ương thực hiện (trước đây là Bộ Tài nguyên và Môi trường, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Ở cấp thành phố, sở phụ trách môi trường của Hà Nội và TP.HCM có mạng quan trắc riêng, kết quả đưa vào báo cáo môi trường hằng năm của địa phương.
Có hai kiểu quan trắc:
- Quan trắc định kỳ: nhân viên mang máy đo đến các điểm cố định vài lần mỗi năm, đo trong những khung giờ nhất định. Ưu điểm là phủ được nhiều điểm, nhược điểm là chỉ là những lát cắt ngắn.
- Quan trắc tự động, liên tục: trạm đặt cố định ghi số liệu suốt ngày đêm. Số lượng trạm có tiếng ồn ít hơn nhiều so với trạm đo bụi, nhưng cho biết rõ tiếng ồn biến đổi theo giờ và theo mùa.
Vị trí điểm đo quyết định gần hết kết quả. Phần lớn điểm quan trắc tiếng ồn đô thị đặt ở ven trục giao thông và nút giao, vì đó là chỗ cần theo dõi. Nghĩa là con số trong báo cáo phản ánh "mặt tiền" thành phố, không phải phòng ngủ của một căn hộ tầng 15 hay một nhà trong hẻm sâu.
Báo cáo thường cho thấy gì
Không cần nhớ từng con số của từng năm — số liệu đổi theo điểm đo và theo đợt. Điều đáng nhớ là những xu hướng lặp lại qua nhiều kỳ báo cáo:
- Trục giao thông lớn là nơi ồn nhất. Nhiều điểm ven đường vành đai, quốc lộ xuyên đô thị, cửa ngõ thành phố ghi được mức ban ngày xấp xỉ hoặc cao hơn 70 dBA.
- Giờ cao điểm không phải lúc duy nhất đáng lo. Ban đêm lượng xe giảm, nhưng xe tải được phép vào thành phố trong khung giờ khuya, tốc độ xe tăng, và ngưỡng chỉ còn 55 dBA — nên tỷ lệ vượt ban đêm có thể không thấp.
- Nguồn chính là giao thông đường bộ, trong đó xe máy chiếm số đông, xe tải và xe khách đóng góp phần tiếng trầm, tiếng còi góp phần tiếng đột ngột.
- Khu dân cư lùi sâu, ngõ hẻm yên hơn hẳn — nhưng lại có nguồn ồn riêng: công trình sửa nhà, quán xá, loa, chó sủa, máy móc.
Cách đọc thận trọng: một con số vượt chuẩn ở điểm quan trắc không có nghĩa cả phường sống trong mức ồn đó, và một con số "đạt" cũng không có nghĩa căn hộ nhìn ra đường lớn của bạn yên.
Hà Nội và TP.HCM khác nhau ở đâu
So hai thành phố bằng một con số trung bình là cách dễ sai nhất. Cấu trúc đô thị khác nhau tạo ra kiểu ồn khác nhau:
| Đặc điểm | Hà Nội | TP.HCM |
|---|---|---|
| Mạng đường | Nhiều đường vành đai, đường trên cao xuyên qua khu dân cư mới | Mạng đường dày, nhiều trục hướng tâm, hẻm sâu chằng chịt |
| Kiểu nhà | Phố cổ, khu tập thể cũ, chung cư mới ven vành đai | Nhà phố hẻm, chung cư cao tầng ven sông, kênh |
| Nguồn ồn nổi bật ngoài giao thông | Công trình, xe tải ban đêm ở cửa ngõ | Quán xá về khuya, máy bay ở các phường quanh Tân Sơn Nhất |
| Metro trên cao | Cát Linh – Hà Đông (từ 11/2021) | Bến Thành – Suối Tiên (từ 12/2024) |
Điểm chung: cả hai đều có mật độ xe máy rất cao, phố nhà ống san sát tạo "hẻm núi" phản xạ âm, và đời sống kéo dài tới khuya. Mức ồn cảm nhận được ở một nơi phụ thuộc vào con đường trước nhà nhiều hơn là tên thành phố.
Đọc một bảng số liệu quan trắc cho đúng
Khi gặp một bài báo hay một báo cáo ghi "điểm X đo được 78 dBA", hãy hỏi lại năm câu:
- Đó là Leq hay Lmax? Lmax 90 dBA khi xe container chạy qua là chuyện bình thường; Leq 90 dBA trong cả giờ mới là chuyện lớn.
- Đo bao lâu? Mười lăm phút, một giờ hay 24 giờ? Leq một giờ cao điểm cao hơn Leq cả ngày.
- Đo lúc nào? Ngày thường hay cuối tuần, ban ngày hay ban đêm, mùa khô hay mùa mưa (mưa trên mặt đường làm tiếng lốp to hơn).
- Micro đặt ở đâu? Sát mép đường hay lùi vào vỉa hè vài mét, cách mặt đất bao nhiêu, có sát tường phản xạ không.
- So với ngưỡng nào? Khu vực thông thường hay khu vực đặc biệt, khung ngày hay khung đêm.
Thiếu một trong năm thông tin này thì con số chỉ để tham khảo. Cũng nên dè chừng những con số tròn trịa không ghi nguồn kiểu "Hà Nội ồn gấp X lần tiêu chuẩn" — tiếng ồn tính theo decibel, thang logarit, nói "gấp mấy lần" rất dễ sai.
Nếu muốn biết khu mình ở ồn cỡ nào
Báo cáo quan trắc cho bức tranh chung. Muốn biết cụ thể nơi mình sống, có mấy việc làm được:
- Tìm báo cáo hiện trạng môi trường của thành phố trên cổng thông tin của sở phụ trách môi trường; phần tiếng ồn thường có danh sách điểm đo, xem điểm nào gần nhà nhất.
- Tự quan sát theo giờ: ghi lại lúc nào ồn nhất, nguồn gì (xe tải, còi, quán, công trình). Thông tin về nguồn và giờ hữu ích hơn một con số đơn lẻ.
- Đo thử bằng ứng dụng điện thoại chỉ để so tương đối giữa các phòng, các giờ — không dùng làm số liệu chính thức, vì micro điện thoại không được hiệu chuẩn.
- Khi đi xem nhà để mua hay thuê: đến vào hai thời điểm khác nhau, một lần giờ cao điểm chiều, một lần sau 22 giờ. Mở cửa sổ phòng ngủ, đứng một lúc.
- Nếu tiếng ồn từ một cơ sở cụ thể (xưởng, quán, công trường) kéo dài, phản ánh với ban quản trị, tổ dân phố, rồi công an hoặc UBND phường/xã. Đo đạc chính thức để xử lý là việc của cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao số liệu tiếng ồn ít được nói tới hơn bụi mịn
Chỉ số bụi PM2.5 có ứng dụng cập nhật từng giờ, còn tiếng ồn thì gần như không ai theo dõi hằng ngày. Có vài lý do. Tiếng ồn thay đổi rất mạnh theo từng mét — cách mặt đường năm mét và năm mươi mét là hai thế giới khác nhau, nên một trạm đo khó đại diện cho cả khu. Tiếng ồn không tích tụ, tắt nguồn là hết, nên dễ bị coi là chuyện chịu đựng chứ không phải ô nhiễm. Và tác hại của nó đến chậm, lặng lẽ: giấc ngủ chập chờn, căng thẳng kéo dài, khó tập trung.
Ở châu Âu, Chỉ thị Tiếng ồn môi trường 2002/49/EC buộc các thành phố lớn lập bản đồ tiếng ồn và công bố định kỳ, nên người dân tra được nhà mình nằm trong vùng bao nhiêu decibel. Việt Nam chưa có hệ thống bản đồ công khai tương tự, nên báo cáo quan trắc vẫn là nguồn chính thức gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hà Nội có ồn hơn TP.HCM không?
Không có một phép đo đồng loạt nào cho phép kết luận thành phố nào ồn hơn. Cả hai đều có nhiều điểm ven trục giao thông lớn xấp xỉ hoặc vượt ngưỡng 70 dBA ban ngày theo các báo cáo quan trắc. Mức ồn bạn chịu phụ thuộc chủ yếu vào con đường và vị trí nhà mình.
Tiếng ồn bao nhiêu decibel là vượt quy chuẩn ở khu dân cư?
Theo QCVN 26:2010/BTNMT, khu vực thông thường là 70 dBA từ 6 đến 21 giờ và 55 dBA từ 21 đến 6 giờ, tính theo mức tương đương Leq. Quanh bệnh viện, trường học, nhà trẻ, thư viện ngưỡng chặt hơn: 55 và 45 dBA.
Xem số liệu quan trắc tiếng ồn ở đâu?
Trong báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia và báo cáo môi trường hằng năm của từng thành phố, thường đăng trên cổng thông tin của cơ quan quản lý môi trường. Phần tiếng ồn có danh sách điểm đo và kết quả theo đợt.
Đo bằng điện thoại thấy 80 dB có phải là vượt chuẩn không?
Chưa kết luận được. Ứng dụng điện thoại không được hiệu chuẩn, thường hiện con số tức thời chứ không phải Leq trong một khoảng thời gian, và quy chuẩn yêu cầu đo đúng phương pháp. Con số đó chỉ nên dùng để so tương đối.
Vì sao ban đêm ít xe mà vẫn bị tính là vượt chuẩn?
Vì ngưỡng ban đêm thấp hơn ban ngày 15 dB, chỉ còn 55 dBA ở khu vực thông thường. Xe tải đêm, xe chạy nhanh hơn và những tiếng đột ngột như pô to dễ đẩy mức trung bình vượt ngưỡng này.
