Cách âm là chặn tiếng ồn đi xuyên từ chỗ này sang chỗ khác, ví dụ từ nhà bên sang phòng ngủ của mình. Tiêu âm là hút bớt tiếng dội bên trong một căn phòng để phòng bớt vang, nói nghe rõ hơn. Hai việc dùng vật liệu khác nhau, nguyên lý khác nhau: dán mút xốp lên tường giúp phòng bớt vang nhưng gần như không làm tiếng nhà bên nhỏ đi.
Hai câu hỏi khác nhau: tiếng từ ngoài vào hay tiếng dội trong phòng
Trước khi mua bất cứ tấm vật liệu nào, hãy tự hỏi mình đang khổ vì cái gì. Nếu là tiếng karaoke nhà bên, tiếng xe ngoài đường, tiếng tivi phòng kế bên thì đó là chuyện cách âm: âm thanh sinh ra ở chỗ khác rồi lọt vào chỗ mình. Nếu là phòng khách mới dọn vào, nói một câu nghe ồm ồm, cả nhà ngồi ăn mà phải nói to, họp trực tuyến người bên kia kêu nghe vọng, thì đó là chuyện tiêu âm: âm thanh sinh ra ngay trong phòng, dội qua dội lại giữa các mặt cứng.
Nhầm hai chuyện này là nhầm phổ biến nhất trong cả lĩnh vực âm học nhà ở. Nhiều người dán kín một mặt tường chung bằng mút gai, mút trứng, rồi thất vọng vì tiếng nhà bên vẫn y nguyên. Vật liệu không hỏng, chỉ là nó được làm ra cho việc khác.
Cách âm dựa vào ba thứ: nặng, kín và tách lớp
Âm thanh truyền qua tường bằng cách làm cả bức tường rung rất nhẹ, rồi mặt bên kia của tường lại đẩy không khí thành âm thanh mới. Muốn chặn tốt thì phải làm cho bức tường khó rung và không có đường tắt.
Khối lượng
Tường càng nặng thì càng khó bị sóng âm làm rung. Đây là định luật khối lượng trong âm học: về lý thuyết, khối lượng trên mỗi mét vuông tăng gấp đôi thì độ cách âm tăng khoảng 6 dB. Thực tế bức tường thật thường được ít hơn con số lý thuyết, nhưng xu hướng là đúng: tường bê tông dày chặn tốt hơn vách gạch rỗng mỏng, vách gạch đặc chặn tốt hơn một lớp tấm thạch cao.
Độ kín
Không khí đi qua được chỗ nào thì âm thanh đi qua được chỗ đó, gần như không mất gì. Một bức tường rất tốt mà có khe dưới chân cửa, lỗ luồn dây điện, hộp ổ cắm khoét xuyên, thì tiếng sẽ đi qua những lỗ đó. Vì vậy công việc cách âm luôn đi kèm việc trám kín.
Tách lớp
Khi muốn chặn tốt hơn mà không thể làm tường nặng gấp đôi, người ta làm hai lớp tách rời nhau, ở giữa là khoảng không có lót bông. Rung động từ lớp thứ nhất phải đi qua khoảng không và lớp bông mới tới được lớp thứ hai, nên bị mất đi nhiều. Vách thạch cao hai lớp khung riêng, cửa sổ hai lớp cách xa nhau, sàn nổi trên lớp đệm đàn hồi đều dựa vào nguyên lý này.
Chỉ số dùng để đo khả năng cách âm của một kết cấu là Rw (theo bộ tiêu chuẩn ISO 717) hoặc STC (theo tiêu chuẩn Mỹ). Số càng lớn càng chặn tốt. Với tiếng xe cộ nhiều âm trầm, người ta xem thêm hệ số hiệu chỉnh Ctr, thường là số âm, cộng vào Rw để biết bức tường chặn tiếng giao thông thật sự được bao nhiêu.
Tiêu âm dựa vào vật liệu xốp hút năng lượng
Tiêu âm làm việc theo cách khác hẳn. Khi sóng âm đi vào một vật liệu có nhiều lỗ rỗng thông nhau như bông khoáng, nỉ, mút hở ô, các phân tử không khí phải chen qua mạng sợi li ti. Ma sát biến một phần năng lượng âm thành một lượng nhiệt rất nhỏ. Phần âm dội ngược lại phòng ít đi, nên tiếng vang tắt nhanh hơn.
Chỉ số của vật liệu tiêu âm là hệ số hút âm, gọi là αw (theo ISO 11654) hoặc NRC (theo tiêu chuẩn Mỹ), có giá trị từ 0 đến khoảng 1. Số 0 nghĩa là phản xạ hết như mặt kính, số gần 1 nghĩa là gần như nuốt hết âm chạm vào nó. Với cả căn phòng, người ta đo thời gian vang RT60: thời gian để tiếng tắt đi 60 dB sau khi nguồn ngừng.
Điểm mấu chốt: vật liệu tiêu âm thường nhẹ và xốp, nghĩa là ngược hẳn với thứ cách âm cần (nặng và kín). Một tấm mút polyurethane dày 5 cm chỉ nặng khoảng một, hai ki-lô-gam mỗi mét vuông — chưa bằng một phần trăm của bức tường gạch, gần như không thêm khối lượng gì cho bức tường, lại đầy lỗ cho không khí đi qua. Nó không thể chặn tiếng nhà bên.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Cách âm | Tiêu âm |
|---|---|---|
| Giải quyết việc gì | Tiếng lọt giữa hai không gian | Tiếng vang, dội trong một phòng |
| Nguyên lý | Khối lượng, độ kín, tách lớp | Vật liệu xốp biến năng lượng âm thành nhiệt |
| Vật liệu tiêu biểu | Bê tông, gạch đặc, thạch cao nhiều lớp, kính dày, kính nhiều lớp, ron cao su kín | Bông khoáng có bọc, tấm sợi polyester, gỗ khe rãnh lót nỉ, rèm dày, thảm |
| Chỉ số | Rw, STC, Ctr; với sàn là L'nT,w, IIC | αw, NRC; với phòng là RT60 |
| Người dùng cảm nhận | Tiếng ngoài nhỏ đi, phòng yên hơn | Phòng bớt ồm, nói nghe rõ, đỡ phải nói to |
| Sai lầm hay gặp | Tường tốt nhưng để hở khe, ổ điện xuyên tường | Dán mút lên tường chung mong chặn tiếng hàng xóm |
Khi nào hai việc gặp nhau
Hai khái niệm khác nhau nhưng trong một công trình thật chúng thường đi cùng. Lớp bông khoáng nhét trong lòng vách thạch cao là vật liệu tiêu âm, nhưng nằm trong một hệ cách âm: nó hút bớt năng lượng âm đang dội qua lại trong khoảng rỗng giữa hai lớp tấm, nhờ vậy cả vách chặn tốt hơn vài decibel so với để rỗng. Không có hai lớp tấm nặng bên ngoài thì lớp bông đó gần như vô dụng về cách âm.
Ngược lại, trong một phòng rất vang, tiếng ồn từ ngoài lọt vào bị phòng "khuếch đại" thêm vì dội nhiều lần. Xử lý tiêu âm làm mức ồn chung trong phòng giảm đi một ít, cảm giác dễ chịu hơn, nhưng mức giảm này nhỏ, thường chỉ vài decibel, không thay được việc chặn tiếng từ gốc.
Bỏ tiền đúng chỗ: tự chẩn đoán trước
- Nghe xem tiếng từ đâu tới. Đi quanh phòng lúc ồn nhất, áp tai vào tường, cửa, cửa sổ, ổ điện. Chỗ nào nghe rõ nhất là chỗ yếu nhất.
- Phân biệt loại tiếng. Tiếng nói, tiếng tivi đi qua không khí; tiếng bước chân, tiếng kéo ghế, tiếng khoan đi qua kết cấu. Hai loại cần cách xử lý khác nhau.
- Vỗ tay trong phòng trống. Nghe thấy tiếng rền kéo dài, tiếng "líu ríu" lặp lại giữa hai tường song song là dấu hiệu phòng thiếu tiêu âm.
- Bắt đầu từ chỗ rẻ và chắc ăn nhất. Với cách âm, đó thường là trám khe, thay ron cửa. Với tiêu âm, đó là rèm, thảm, kệ sách, sofa vải.
- Việc lớn thì hỏi người có chuyên môn. Làm thêm lớp vách, đổi cửa sổ, xử lý sàn cần đơn vị có kinh nghiệm và với chung cư thì cần ban quản lý đồng ý. Nhà đi thuê thì hỏi chủ nhà trước khi khoan đục.
Những lời quảng cáo cần tỉnh táo
- "Tấm tiêu âm cách âm 2 trong 1": một tấm xốp mỏng nhẹ không thể vừa hút vang tốt vừa chặn tiếng nhà bên tốt. Hãy hỏi chỉ số Rw của cả hệ tường sau khi lắp, có phiếu thử nghiệm.
- "Sơn cách âm": một lớp sơn dày vài trăm micromet không đủ khối lượng để thay đổi đáng kể độ cách âm của bức tường. Một số loại sơn có tác dụng giảm rung cho tấm kim loại mỏng, đó là chuyện khác.
- "Giảm 90% tiếng ồn": phần trăm năng lượng nghe rất ấn tượng nhưng tai người cảm nhận theo thang logarit. Giảm 90% năng lượng chỉ là giảm 10 dB, tai nghe khoảng nhỏ đi một nửa. Hỏi lại con số bằng decibel và điều kiện đo.
- Hộp trứng, chăn mỏng treo tường: không chặn được tiếng nhà bên. Chăn treo có thể làm phòng bớt vang một chút ở tiếng cao, chỉ vậy.
Góc nhìn hôm nay: hỏi đúng câu khi mua, thuê, sửa nhà
Khi đi xem căn hộ, hãy hỏi chủ đầu tư hoặc người bán tường ngăn giữa các căn làm bằng gì, dày bao nhiêu, có số liệu cách âm không. Gõ nhẹ lên tường: tiếng "bộp bộp" rỗng thường là vách nhẹ, tiếng đanh và chắc thường là tường đặc. Xem cửa sổ có ron cao su kín không, cửa chính có ron và thanh chặn chân không.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các giáo trình âm học kiến trúc dùng trong các trường kiến trúc, xây dựng; tài liệu của các hiệp hội âm học; và các tiêu chuẩn ISO 717 (chỉ số cách âm), ISO 11654 (phân hạng vật liệu hút âm). Những tài liệu này giúp đọc hiểu được phiếu thử nghiệm mà đơn vị bán vật liệu đưa ra, thay vì chỉ nghe lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Cách âm và tiêu âm khác nhau thế nào?
Cách âm là chặn tiếng đi xuyên giữa hai không gian, dựa vào vật liệu nặng, kín và kết cấu nhiều lớp tách rời. Tiêu âm là hút bớt tiếng dội trong một phòng, dựa vào vật liệu xốp. Một bên làm tiếng ngoài nhỏ đi, một bên làm phòng bớt vang.
Dán mút xốp lên tường có chặn được tiếng hàng xóm không?
Gần như không. Mút xốp nhẹ và đầy lỗ, không thêm khối lượng và không bịt kín được đường đi của âm. Nó chỉ giúp phòng của mình bớt vang ở dải tiếng cao, còn tiếng nhà bên vẫn lọt sang như cũ.
Chỉ số Rw và NRC khác nhau ra sao?
Rw (hoặc STC) đo khả năng chặn tiếng của một bức tường, sàn, cửa; số càng lớn càng tốt. NRC (hoặc αw) đo khả năng hút âm của bề mặt vật liệu, từ 0 đến khoảng 1. Một vật liệu có NRC cao chưa chắc có Rw cao.
Muốn phòng ngủ yên thì nên làm cách âm hay tiêu âm?
Nếu tiếng ồn đến từ ngoài phòng như đường phố, nhà bên, phòng khách thì cần cách âm: trám khe, thay ron cửa, xử lý cửa sổ, thêm lớp vách. Tiêu âm chỉ cần khi chính phòng ngủ bị vang, ví dụ phòng trống sàn gạch, tường trơn.
Bông khoáng là vật liệu cách âm hay tiêu âm?
Bản thân bông khoáng là vật liệu tiêu âm vì nó xốp và nhẹ. Nó giúp cách âm khi được đặt trong lòng một hệ hai lớp nặng như vách thạch cao hai mặt, nơi nó hút bớt âm dội trong khoảng rỗng. Dán bông trần lên tường không chặn được tiếng nhà bên.
