Tiếng ồn là gì: khi nào âm thanh trở thành tiếng ồn

Tiếng ồn là âm thanh mà người nghe không mong muốn: nó làm phiền, che lấp tiếng cần nghe, phá giấc ngủ hoặc đủ to để hại tai. Cùng một âm thanh có thể là nhạc với người này và là tiếng ồn với người kia, nên ranh giới không nằm hẳn ở con số decibel mà ở độ to, tần số, thời điểm, thời lượng và hoàn cảnh của người nghe. Tuy vậy, khi đủ to và đủ lâu thì âm thanh nào cũng thành có hại, dù người nghe có thích nó hay không.

Định nghĩa: "không mong muốn" là chữ then chốt

Hầu hết tài liệu âm học và môi trường đều dùng cùng một ý: tiếng ồn là âm thanh không mong muốn. Âm thanh về vật lý chỉ là dao động áp suất truyền trong không khí, nước hay vật rắn. Tai và não biến dao động ấy thành cảm giác. Còn chữ "ồn" là phán xét của con người về cảm giác đó.

Vì vậy, một máy đo có thể cho biết tiếng nhạc từ quán bên cạnh là bao nhiêu decibel, nhưng không thể tự nói đó có phải tiếng ồn hay không. Người ngồi trong quán thấy vui. Người nằm trên tầng ba cách đó mười mét, mười một giờ đêm, sáng mai phải đi làm, thấy đó là tiếng ồn. Cả hai đều đúng.

Các quy chuẩn kỹ thuật giải quyết chuyện "mỗi người một ý" bằng cách đặt ra giới hạn chung theo khu vực và khung giờ. Ở Việt Nam, QCVN 26:2010/BTNMT về tiếng ồn môi trường quy định khu vực thông thường không quá 70 dBA từ 6 đến 21 giờ và 55 dBA từ 21 đến 6 giờ; khu vực đặc biệt như quanh bệnh viện, trường học, thư viện, nhà trẻ, nơi thờ tự thì chặt hơn, 55 và 45 dBA. Giới hạn đó là mức tương đương trong một khoảng thời gian, không phải một lần nhìn số trên điện thoại.

Năm yếu tố biến âm thanh thành tiếng ồn

Độ to

Yếu tố dễ thấy nhất. Tiếng nói chuyện bình thường ở khoảng cách một mét vào khoảng 60 dB; đường phố đông vào khoảng 75–85 dB; máy khoan bê tông ở gần có thể trên 100 dB. Càng to, càng khó bỏ qua, và vượt một mức nhất định thì tai bị tổn thương bất kể người nghe nghĩ gì.

Tần số

Tai người nhạy nhất ở vùng khoảng 1.000–5.000 Hz, vùng của tiếng nói, tiếng khóc trẻ con, tiếng phanh rít. Âm trầm như tiếng bass, tiếng máy ù ít "to" hơn trên máy đo dBA nhưng lại xuyên tường giỏi và gây cảm giác nặng nề. Âm có một nốt nổi hẳn lên, như tiếng rít của máy biến tần hay tiếng hú quạt, thường bị coi là khó chịu hơn tiếng xì đều cùng mức.

Thời lượng và nhịp

Tiếng quạt chạy đều cả đêm và tiếng một chiếc xe nẹt pô lúc hai giờ sáng là hai loại rất khác. Tiếng đều thì não dễ "xếp vào nền"; tiếng ngắt quãng, bất ngờ thì kéo sự chú ý mỗi lần xuất hiện. Tiếng xung như búa, đóng cọc, pháo nổ lại là một loại riêng nữa.

Thời điểm

Cùng một mức âm, ban đêm phiền hơn ban ngày rất nhiều. Lý do một phần là sinh lý (người đang ngủ), một phần là vật lý: đêm khuya tiếng nền của thành phố giảm, nên một nguồn ồn nhỏ cũng nổi bật hẳn lên. Đó là lý do các quy chuẩn luôn có hai mức ngày và đêm, và các chỉ số kiểu châu Âu như Lden cộng thêm "điểm phạt" cho tiếng ồn buổi tối và ban đêm.

Hoàn cảnh và ý nghĩa

Tiếng có nội dung, nhất là tiếng người nói, khó lờ đi hơn tiếng vô nghĩa. Tiếng mình có thể kiểm soát (tự bật máy hút bụi) ít phiền hơn tiếng người khác áp đặt. Tiếng của nguồn mình không có thiện cảm, ví dụ một công trình mình cho là sai phép, thường bị cảm nhận là to hơn thực tế. Phần tâm lý này được bàn kỹ trong bài về sự phiền nhiễu của danh mục này.

Cùng một âm thanh, khác hoàn cảnh

Bảng này cho thấy vì sao những cuộc cãi nhau về tiếng ồn hay bế tắc: mỗi bên đang nói về một trải nghiệm khác nhau của cùng một âm thanh. Hiểu điều đó không làm tiếng ồn nhỏ đi, nhưng giúp hai bên nói chuyện với nhau dễ hơn.

Tiếng ồn tác động lên người theo hai đường

Các nhà khoa học thường chia tác động của tiếng ồn làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất là tác động lên thính giác: tiếng đủ to và đủ lâu làm hỏng tế bào lông ở ốc tai, gây nghe kém không hồi phục và ù tai. Đây là chuyện của nơi làm việc ồn, hoạt động ồn, những mức trên khoảng 80–85 dBA kéo dài.

Nhóm thứ hai là tác động ngoài thính giác: khó chịu, mất tập trung, giấc ngủ bị xáo trộn, phản ứng căng thẳng của cơ thể. Nhóm này xảy ra ở những mức thấp hơn nhiều, chính là mức của tiếng xe ngoài phố, tiếng nhạc nhà bên. Tổng quan của Basner và cộng sự đăng trên tạp chí The Lancet năm 2014 tóm tắt cả hai nhóm, và nhấn mạnh rằng tác động ngoài thính giác ảnh hưởng tới số người lớn hơn nhiều. Danh mục "Tiếng ồn và sức khoẻ" của wiki đi sâu vào từng cơ chế.

Từ "tiếng ồn" tới "cảnh quan âm thanh"

Suốt thế kỷ 20, cách tiếp cận chính với tiếng ồn là đo rồi hạ: con số càng thấp càng tốt. Từ cuối thế kỷ, các nhà nghiên cứu bắt đầu nói thêm về cảnh quan âm thanh (soundscape), tức toàn bộ môi trường âm thanh như con người cảm nhận nó. Bộ tiêu chuẩn ISO 12913 đặt nền cho cách tiếp cận này: không chỉ hỏi "to bao nhiêu" mà còn hỏi "nghe thấy gì, thấy dễ chịu hay khó chịu, sôi động hay đơn điệu".

Cách nhìn này giải thích những điều mà con số không giải thích được. Một công viên có tiếng nước chảy và tiếng chim có thể đo ra mức không thấp, nhưng người ta vẫn thấy yên. Một hành lang chung cư đo ra mức thấp, nhưng tiếng rì rì đều đều của máy bơm lại làm người ở cuối hành lang bực bội. Mục tiêu sống yên, vì thế, không phải là im lặng tuyệt đối, mà là bớt những âm thanh không mong muốn và giữ lại âm thanh mình muốn nghe.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Dưới quy chuẩn là không ồn." Quy chuẩn là mức chung cho cả khu vực; một tiếng bass lúc nửa đêm có thể vẫn dưới mức dBA cho phép mà vẫn làm người khác mất ngủ. Ngược lại, vượt quy chuẩn ở một lần đo ngắn chưa chắc đã là vi phạm, vì cách tính là mức tương đương trong khoảng thời gian quy định.
• "Quen rồi thì hết hại." Cảm giác khó chịu có thể giảm, nhưng các nghiên cứu cho thấy phản ứng của cơ thể khi ngủ, như nhịp tim tăng theo mỗi lần xe chạy qua, không hẳn mất đi. Bài "Có quen được với tiếng ồn không" bàn kỹ chuyện này.
• "Tiếng ồn chỉ là chuyện to nhỏ." Tần số, nhịp, thời điểm và ý nghĩa quan trọng không kém. Đó là lý do tiếng nhỏ giọt nước trong đêm có thể làm người ta trằn trọc.
• "Người kêu ồn là khó tính." Mức nhạy cảm với âm thanh khác nhau thật sự giữa người với người, một phần do đặc điểm cá nhân. Bài "Nhạy cảm tiếng ồn" trong danh mục sức khoẻ giải thích vì sao.

Góc nhìn hôm nay: tự hỏi năm câu trước khi kết luận "ồn"

Khi một âm thanh làm mình khó chịu, thử trả lời năm câu: nó to cỡ nào so với tiếng nói chuyện bình thường; nó trầm hay chói; nó đều hay ngắt quãng; nó xảy ra lúc nào và kéo dài bao lâu; mình có kiểm soát hay biết trước được nó không. Ghi lại vài ngày bằng một cuốn sổ đơn giản (giờ, loại âm thanh, ảnh hưởng tới mình) thường giúp nhìn ra quy luật, và là thứ rất có ích khi nói chuyện với hàng xóm, ban quản trị hay chính quyền phường, xã.

Muốn đọc thêm, nên bắt đầu từ các tài liệu phổ thông của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đặc biệt là Hướng dẫn tiếng ồn môi trường cho khu vực châu Âu năm 2018, các báo cáo tiếng ồn của Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), và văn bản QCVN 26:2010/BTNMT. Các bài khác trong danh mục "Đo và hiểu tiếng ồn" giải thích dBA, Leq, cách cộng nguồn ồn và ảnh hưởng của khoảng cách — đủ để đọc một kết quả đo mà không bị con số đánh lừa.