Leq, Lmax, L90 là gì: đọc kết quả đo tiếng ồn cho đúng

Leq là mức ồn trung bình theo năng lượng trong một khoảng thời gian, Lmax là mức cao nhất ghi được, còn L90 là mức bị vượt trong 90% thời gian đo, tức gần với tiếng nền khi không có sự kiện ồn nào. Đọc một kết quả đo cho đúng là đọc cả ba: Leq để so với quy chuẩn, Lmax để biết những cú ồn đơn lẻ, L90 để biết nền yên đến đâu. Quy chuẩn tiếng ồn môi trường ở Việt Nam (QCVN 26:2010/BTNMT) dùng mức tương đương Leq theo dBA, không dùng một con số tức thời.

Vì sao không lấy trung bình cộng các số đo

Thang decibel là thang logarit: cứ thêm 10 dB là năng lượng âm thanh tăng gấp mười lần. Nếu đo hai lần, một lần 50 dB và một lần 80 dB, trung bình cộng ra 65 dB là sai hoàn toàn, vì tiếng 80 dB mang năng lượng gấp một nghìn lần tiếng 50 dB.

Leq (equivalent continuous sound level — mức âm liên tục tương đương) giải quyết chuyện này: nó là mức của một tiếng ồn đều đặn, giả định, mang cùng tổng năng lượng với tiếng ồn thật trong cùng khoảng thời gian. Khi tính theo trọng số A, ký hiệu là LAeq, kèm khoảng thời gian, ví dụ LAeq,1h hay LAeq,15 phút.

Một ví dụ cho thấy tiếng to ngắn "nặng ký" thế nào

Giả sử trong một giờ, có 50 phút yên ở mức 50 dBA và 10 phút máy khoan cắt bê tông ở mức 80 dBA. Tính theo năng lượng:

• Mỗi phút ở 80 dBA mang năng lượng gấp khoảng một nghìn lần mỗi phút ở 50 dBA (chênh 30 dB, tức 10 × 10 × 10). Vậy 10 phút ồn tương đương khoảng 10.000 "phút yên".
• 50 phút ở 50 dBA chỉ đóng góp 50 "phút yên".

Kết quả LAeq,1h vào khoảng 72 dBA. Chỉ 10 phút ồn đã kéo mức tương đương của cả giờ lên gần sát mức của máy khoan. Ngược lại, có giảm 50 phút yên từ 50 xuống 40 dBA thì Leq gần như không đổi. Bài học: muốn giảm Leq, phải xử lý nguồn to nhất, dù nó chỉ xuất hiện ngắn.

Lmax và Lpeak: những cú ồn đơn lẻ

Lmax là mức cao nhất mà máy ghi được trong khoảng đo, theo một trọng số thời gian xác định (thường là Fast, ký hiệu LAFmax). Nó cho biết một chiếc xe nẹt pô, một cú đóng cửa sầm, một tiếng còi to đến đâu.

Lpeak (mức đỉnh) khác Lmax: đó là giá trị tức thời cao nhất của áp suất âm, không qua làm mượt theo thời gian, thường đo bằng trọng số C. Với tiếng nổ, tiếng búa đóng cọc, Lpeak có thể cao hơn LAFmax hàng chục decibel. QCVN 24:2016/BYT về tiếng ồn nơi làm việc đặt mức đỉnh tối đa 140 dBC.

Leq và Lmax có thể kể hai câu chuyện khác nhau. Một con phố có dòng xe đều đặn có Leq cao mà Lmax không nổi bật. Một con hẻm yên tĩnh nhưng mỗi đêm có vài chiếc xe độ chạy qua có Leq thấp mà Lmax rất cao — và chính những cú ồn này mới làm người ta tỉnh giấc. Vì thế các hướng dẫn về tiếng ồn ban đêm thường quan tâm cả số lần sự kiện ồn và mức tối đa của từng sự kiện, không chỉ Leq.

Các mức thống kê L10, L50, L90

Máy đo đời mới ghi lại phân bố mức ồn theo thời gian và tính ra các mức thống kê Ln: mức bị vượt trong n phần trăm thời gian đo.

L90 rất có ích khi tranh luận về một nguồn ồn cụ thể. Ví dụ, đêm khuya một con phố có L90 khoảng 40 dBA. Một máy bơm nước hay máy nén chạy đều ở mức 45 dBA sẽ cao hơn nền khoảng 5 dB, đủ để nghe rõ và bị cảm nhận là phiền, dù con số 45 dBA vẫn thấp hơn mức đêm 55 dBA của quy chuẩn. Một số tiêu chuẩn nước ngoài đánh giá tiếng ồn công nghiệp gần nhà dân chính bằng cách so mức của nguồn với mức nền như vậy.

Các chỉ số tổng hợp: Lden, Ldn, Lnight

Khi cần mô tả tiếng ồn dài hạn của cả một khu vực, châu Âu dùng các chỉ số tổng hợp theo Chỉ thị Tiếng ồn môi trường 2002/49/EC:

• Lden (day–evening–night): mức tương đương cả ngày đêm, trong đó tiếng ồn buổi tối được cộng thêm 5 dB và ban đêm cộng thêm 10 dB trước khi tính trung bình — một cách "phạt" tiếng ồn vào giờ người ta cần yên.
• Lnight: mức tương đương ban đêm, thường là 8 giờ đêm.
• Ldn: chỉ số tương tự Lden nhưng không có khung buổi tối, dùng nhiều ở Mỹ.

Hướng dẫn tiếng ồn môi trường của WHO năm 2018 dùng chính các chỉ số này; với tiếng ồn giao thông đường bộ, WHO khuyến nghị dưới khoảng 53 dB Lden và 45 dB Lnight. Đó là khuyến nghị sức khoẻ, không phải quy chuẩn pháp lý ở Việt Nam, và không so trực tiếp được với con số 70/55 dBA của QCVN 26 vì cách tính khác nhau.

Một tờ kết quả đo tốt trông thế nào

Dù là kết quả do đơn vị quan trắc thực hiện hay tự đo, một tờ kết quả đáng tin nên có đủ:

1. Thời gian đo: ngày, giờ bắt đầu, giờ kết thúc, tổng thời lượng.
2. Vị trí đo: mô tả rõ, khoảng cách tới nguồn ồn, độ cao micro, khoảng cách tới tường hoặc bề mặt phản xạ.
3. Thiết bị: loại máy (cấp 1 hay cấp 2), số hiệu, ngày hiệu chuẩn, kết quả kiểm tra bằng bộ hiệu chuẩn trước và sau khi đo.
4. Kết quả: LAeq của khoảng đo, LAFmax, và nếu có thì L90, L10.
5. Điều kiện: thời tiết, gió, mưa, có sự kiện bất thường nào trong lúc đo không.
6. Mô tả nguồn ồn nghe thấy: xe cộ, máy móc, nhạc, tiếng người.

Thiếu thời lượng và vị trí, con số gần như vô nghĩa. "Đo được 78 dB" không nói lên điều gì nếu không biết đo một giây hay một giờ, đứng sát mép đường hay trong phòng ngủ.

Góc nhìn hôm nay: đọc kết quả đo của chính mình

Nếu đang thu thập thông tin về tiếng ồn quanh nhà, đừng chỉ chụp màn hình lúc số nhảy cao nhất. Ghi lại mức tương đương trong một khoảng đủ dài (ít nhất 15 phút, tốt hơn là cả giờ), ghi thêm mức tối đa và mô tả nguồn ồn. So sánh cùng một vị trí ở nhiều thời điểm sẽ có giá trị hơn nhiều so với một con số lẻ. Bài "Máy đo âm thanh cấp 1, cấp 2" trong danh mục này hướng dẫn cách đặt máy và đo cho đúng.

Muốn tìm hiểu thêm về cách đọc chỉ số, có thể xem văn bản QCVN 26:2010/BTNMT (phần phương pháp xác định), bộ tiêu chuẩn ISO 1996 về mô tả và đo tiếng ồn môi trường, và các tài liệu giải thích chỉ số của Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA).