Các nghiên cứu dịch tễ ở nhiều nước cho thấy sống lâu năm nơi tiếng ồn giao thông cao liên quan tới tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ, và bằng chứng này đủ mạnh để Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dùng làm cơ sở cho khuyến nghị năm 2018. Mức tăng nguy cơ được ghi nhận là khiêm tốn với từng người, nhưng đáng kể khi tính trên cả triệu dân đô thị. Bằng chứng về huyết áp cao, đột quỵ và các bệnh khác thì kém chắc chắn hơn, và nhiều câu hỏi vẫn đang được nghiên cứu.
Nghiên cứu dịch tễ làm việc thế nào
Không ai có thể làm thí nghiệm bắt một nhóm người sống cạnh đường cao tốc hai mươi năm để xem họ có bị bệnh tim không. Vì vậy hiểu biết về tiếng ồn và tim mạch chủ yếu đến từ nghiên cứu quan sát: các nhà khoa học ước tính mức ồn tại nhà của hàng chục nghìn đến hàng triệu người (thường từ bản đồ tiếng ồn), theo dõi sức khoẻ của họ nhiều năm, rồi so sánh nhóm sống nơi ồn với nhóm sống nơi yên.
Cách làm này có giới hạn rõ ràng. Mức ồn ước tính tại mặt tiền nhà không hẳn là mức người đó nghe trong phòng ngủ. Người sống cạnh đường lớn có thể khác người sống trong ngõ yên ở nhiều mặt: thu nhập, nghề nghiệp, thói quen, và đặc biệt là ô nhiễm không khí — vì nơi nhiều xe thì vừa ồn vừa nhiều bụi khói. Các nghiên cứu tốt phải tính đến những yếu tố gây nhiễu này, và nhiều nghiên cứu đã làm vậy; tác động của tiếng ồn vẫn còn sau khi điều chỉnh cho ô nhiễm không khí ở nhiều phân tích, nhưng việc tách bạch hoàn toàn hai yếu tố vẫn khó.
Vì thế các nhà khoa học dùng chữ "liên quan" và "tăng nguy cơ" chứ không nói "gây ra" một cách tuyệt đối. Bài này cũng dùng cách nói đó.
WHO 2018: bằng chứng được xếp hạng thế nào
Để xây dựng Hướng dẫn tiếng ồn môi trường cho khu vực châu Âu năm 2018, WHO cho thực hiện các tổng quan hệ thống về từng nhóm tác động sức khoẻ, và xếp hạng chất lượng bằng chứng. Với tiếng ồn giao thông đường bộ, kết quả có thể tóm tắt như sau:
| Tác động | Mức chắc chắn của bằng chứng (theo tổng quan cho WHO 2018) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bệnh tim thiếu máu cục bộ (mắc mới) | Bằng chứng được đánh giá cao nhất trong nhóm tim mạch | Nguy cơ tăng theo mức ồn; là một cơ sở chính cho khuyến nghị 53 dB Lden |
| Tăng huyết áp | Thấp hơn, kết quả các nghiên cứu chưa thống nhất | Có liên quan ở nhiều nghiên cứu nhưng mức chắc chắn hạn chế |
| Đột quỵ, đái tháo đường, béo phì | Thấp đến rất thấp | Đang được nghiên cứu thêm |
| Phiền nhiễu cao, rối loạn giấc ngủ | Được dùng làm cơ sở chính cho các mức khuyến nghị | Khuyến nghị đêm 45 dB Lnight dựa nhiều vào rối loạn giấc ngủ |
Từ đó, WHO khuyến nghị giảm tiếng ồn giao thông đường bộ xuống dưới khoảng 53 dB Lden và 45 dB Lnight. Đây là khuyến nghị sức khoẻ cho khu vực châu Âu, không phải quy chuẩn pháp lý ở Việt Nam; quy chuẩn tiếng ồn môi trường của Việt Nam là QCVN 26:2010/BTNMT, với cách tính và mốc khác.
Máy bay và huyết áp: nghiên cứu HYENA
Một nghiên cứu châu Âu thường được nhắc tới là HYENA (Hypertension and Exposure to Noise near Airports), khảo sát người dân sống quanh sáu sân bay lớn ở châu Âu, công bố khoảng năm 2008. Nhóm nghiên cứu ghi nhận tiếng ồn máy bay ban đêm và tiếng ồn giao thông đường bộ liên quan tới nguy cơ tăng huyết áp. Một phần của nghiên cứu còn đo huyết áp người tham gia trong khi ngủ và thấy huyết áp tăng lên sau các sự kiện ồn như máy bay bay qua, kể cả khi người đó không tỉnh giấc.
HYENA là một trong những nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ vai trò của tiếng ồn ban đêm, phù hợp với cơ chế stress đã được bàn trong bài "Tiếng ồn làm cơ thể căng thẳng thế nào" của danh mục này.
Vì sao tiếng ồn có thể liên quan tới tim mạch
Các nhà khoa học đưa ra một chuỗi giải thích hợp lý, gồm nhiều mắt xích đã có bằng chứng riêng:
- Tiếng ồn gây khó chịu và làm xáo trộn giấc ngủ, kể cả những lần "thức nhẹ" không nhớ được.
- Mỗi lần như vậy kích hoạt phản ứng stress: tăng nhịp tim, co mạch, tăng huyết áp thoáng qua, tiết hormone stress.
- Lặp lại nhiều năm, phản ứng này có thể góp phần làm rối loạn chức năng lớp nội mạc mạch máu, tăng stress oxy hoá, phản ứng viêm — những yếu tố liên quan tới xơ vữa động mạch.
- Giấc ngủ kém kéo dài bản thân nó cũng liên quan tới nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch.
Mỗi mắt xích có nghiên cứu hỗ trợ ở mức độ khác nhau. Chuỗi đầy đủ từ tiếng xe ngoài cửa sổ đến cơn đau tim vẫn là một mô hình giải thích, không phải điều đã chứng minh trọn vẹn cho từng cá nhân.
Tiếng ồn đứng ở đâu giữa các yếu tố nguy cơ
Với một người, tiếng ồn giao thông là một yếu tố nguy cơ nhỏ so với hút thuốc lá, tăng huyết áp không kiểm soát, đái tháo đường, mỡ máu cao, ít vận động hay béo phì. Sống ở mặt đường không có nghĩa là sẽ bị bệnh tim; sống trong ngõ yên cũng không bảo vệ được ai khỏi tác hại của thuốc lá.
Nhưng ở cấp độ cộng đồng, câu chuyện khác. Ở các thành phố lớn, một tỉ lệ đáng kể dân cư sống nơi tiếng ồn giao thông vượt mức khuyến nghị. Một yếu tố nguy cơ nhỏ nhân với rất nhiều người vẫn tạo ra gánh nặng bệnh tật đáng kể — đó là lý do Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) coi tiếng ồn là một trong những vấn đề sức khoẻ môi trường lớn ở châu Âu, chỉ sau ô nhiễm không khí.
Góc nhìn hôm nay: làm gì với thông tin này
- Không hoảng sợ, nhưng không xem nhẹ: nếu đang sống ở mặt đường lớn, việc cần làm trước tiên vẫn là kiểm soát các yếu tố nguy cơ chính — huyết áp, đường huyết, mỡ máu, thuốc lá, vận động — qua khám sức khoẻ định kỳ.
- Bảo vệ giấc ngủ: phòng ngủ quay về phía yên, cửa sổ phòng ngủ kín khít, giảm những cú ồn đơn lẻ ban đêm. Đây là hướng có cơ sở nhất theo những gì đã biết.
- Khi chọn nhà: cân nhắc tiếng ồn như một tiêu chí sức khoẻ, cạnh tiêu chí ô nhiễm không khí và cây xanh; đến xem nhà cả vào giờ cao điểm lẫn giờ khuya.
- Ở cấp cộng đồng: các giải pháp như mặt đường giảm ồn, tường chắn âm, quy hoạch phòng ngủ quay vào phía trong được bàn trong các danh mục về tiếng ồn đô thị và giao thông của wiki.
Muốn đọc thêm, có thể tìm Hướng dẫn tiếng ồn môi trường của WHO năm 2018 (bản tóm tắt dành cho người đọc phổ thông), các báo cáo tiếng ồn của EEA, và tổng quan của Münzel cùng cộng sự về tiếng ồn và hệ tim mạch đăng trên các tạp chí tim mạch quốc tế.
Khi nào cần đi khám
- Đo huyết áp ở nhà nhiều lần thấy cao hơn bình thường, hoặc hay hồi hộp, đánh trống ngực: khám nội khoa hoặc tim mạch.
- Đau tức ngực, khó thở khi gắng sức hay khi nghỉ: đi khám ngay, gọi cấp cứu nếu đau dữ dội, kéo dài.
- Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, đau đầu thường xuyên: khám nội khoa, thần kinh.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: khám tai mũi họng ngay; ù tai kéo dài hoặc kèm chóng mặt, đau tai, chảy dịch tai cũng cần khám tai mũi họng.
- Bà bầu có huyết áp bất thường cần báo bác sĩ sản; trẻ em có biểu hiện bất thường nên đi khám bác sĩ nhi.
Bài viết cung cấp kiến thức phổ thông, không dùng để chẩn đoán hay thay lời khuyên của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng ồn giao thông có gây bệnh tim không?
Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tiếng ồn giao thông kéo dài liên quan tới tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ, và WHO dùng bằng chứng này cho khuyến nghị năm 2018. Mức tăng nguy cơ với từng người là khiêm tốn, và đây là quan hệ "liên quan", không phải chắc chắn gây bệnh.
Sống gần đường lớn có bị tăng huyết áp không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa tiếng ồn giao thông, máy bay và tăng huyết áp, nhưng mức chắc chắn của bằng chứng thấp hơn so với bệnh tim thiếu máu cục bộ. Kiểm soát huyết áp vẫn chủ yếu dựa vào khám định kỳ và lối sống.
WHO khuyến nghị tiếng ồn giao thông bao nhiêu decibel?
Hướng dẫn năm 2018 cho khu vực châu Âu khuyến nghị tiếng ồn giao thông đường bộ dưới khoảng 53 dB Lden và 45 dB Lnight. Đây là khuyến nghị sức khoẻ, khác với quy chuẩn pháp lý QCVN 26:2010/BTNMT của Việt Nam.
Ô nhiễm không khí và tiếng ồn, cái nào ảnh hưởng tim mạch hơn?
Hai yếu tố thường đi cùng nhau ở đường đông xe nên khó tách bạch. Nhiều nghiên cứu cho thấy tiếng ồn vẫn có liên quan sau khi đã tính đến ô nhiễm không khí. Cơ quan Môi trường châu Âu xếp tiếng ồn là vấn đề sức khoẻ môi trường lớn chỉ sau ô nhiễm không khí.
Nghiên cứu HYENA là gì?
HYENA là một nghiên cứu châu Âu về tiếng ồn quanh sáu sân bay lớn và huyết áp, công bố khoảng năm 2008. Nghiên cứu ghi nhận tiếng ồn máy bay ban đêm liên quan tới nguy cơ tăng huyết áp, và huyết áp tăng lên sau từng sự kiện ồn trong lúc ngủ.
