Con người quen được với tiếng ồn ở mức cảm giác: sau một thời gian, nhiều người không còn để ý tiếng xe, tiếng tàu, và bị đánh thức ít hơn. Nhưng sự quen này không trọn vẹn. Các nghiên cứu cho thấy phản ứng của cơ thể trong lúc ngủ, như nhịp tim tăng mỗi lần có tiếng ồn, giảm đi rất ít theo thời gian; mức phiền nhiễu ở khu dân cư cũng thường không giảm như người ta mong đợi; và việc "học cách lờ đi" có thể có cái giá riêng. Nói cách khác, cảm thấy đã quen không có nghĩa là cơ thể không còn trả giá.
Thích nghi: não giỏi bỏ qua thứ lặp lại
Não người có một cơ chế cơ bản gọi là thích nghi (habituation): một kích thích lặp lại nhiều lần mà không mang theo hậu quả gì thì phản ứng với nó yếu dần. Tiếng đồng hồ treo tường, tiếng quạt, tiếng tủ lạnh — sau vài ngày ta không còn nghe thấy nữa, trừ khi chủ động để ý.
Đây là cơ chế hữu ích. Nếu không có nó, ta sẽ kiệt sức vì phải chú ý tới mọi âm thanh xung quanh. Người mới chuyển từ quê lên thành phố thường mất ngủ vài tuần đầu vì tiếng xe; sau đó phần lớn ngủ được. Người chuyển nhà ra gần đường tàu kể rằng tháng đầu tỉnh giấc mỗi chuyến tàu đêm, vài tháng sau thì ngủ qua cả đoàn tàu hàng.
Cái gì quen được, cái gì không
| Loại phản ứng | Mức độ quen theo thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|
| Để ý, nhận ra tiếng ồn | Quen khá nhiều | Tiếng đều, đoán trước được quen nhanh hơn tiếng bất chợt |
| Tỉnh giấc có ý thức | Giảm đáng kể sau vài tuần đến vài tháng | Vẫn còn với tiếng rất to hoặc mang ý nghĩa đặc biệt |
| Phản ứng tim mạch khi ngủ (nhịp tim, huyết áp tăng thoáng qua) | Giảm rất ít | Được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm giấc ngủ và ở cộng đồng |
| Đổi giai đoạn ngủ, "thức nhẹ" không nhớ | Giảm một phần | Người ngủ không biết, chỉ thấy sáng dậy chưa thật khoẻ |
| Phiền nhiễu ở khu dân cư | Thường không giảm như mong đợi | Có khi còn tăng nếu tiếng ồn tăng dần hoặc không được giải quyết |
Tổng quan của Basner và cộng sự trên The Lancet năm 2014 tóm tắt điểm này: trong khi cảm giác bị đánh thức giảm đi theo thời gian, phản ứng của hệ thần kinh tự chủ — nhịp tim, huyết áp — vẫn tiếp tục xảy ra theo từng sự kiện ồn. Đây là một lý do khiến các nhà khoa học lo ngại về tác động lâu dài của tiếng ồn ban đêm lên tim mạch.
Phiền nhiễu không nhạt đi theo năm tháng
Người ta thường nghĩ: "Ở lâu rồi sẽ quen." Nhưng các khảo sát lặp lại ở khu dân cư gần đường lớn, sân bay cho thấy tỉ lệ người cảm thấy rất phiền thường giữ khá ổn định qua nhiều năm, chứ không giảm dần. Người đã sống lâu bên đường cao tốc vẫn có thể phiền như người mới chuyển đến.
Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận một hiện tượng gọi là "hiệu ứng thay đổi" (change effect): khi tiếng ồn thay đổi đột ngột, như sân bay mở thêm đường băng hay đường mới khánh thành, mức phiền tăng lên nhiều hơn so với dự đoán chỉ dựa vào mức ồn mới. Ngược lại, khi tiếng ồn giảm đột ngột, người dân cũng có thể cảm thấy dễ chịu hơn nhiều hơn so với con số decibel giảm. Thái độ và kỳ vọng — về chuyện tiếng ồn sẽ tăng hay giảm, có ai quan tâm tới mình không — đóng vai trò lớn.
Cái giá của việc "tắt tai"
Lọc bỏ cả âm thanh cần nghe
Một nghiên cứu năm 1973 của Cohen, Glass và Singer ở khu chung cư cạnh đường cao tốc tại New York ghi nhận trẻ sống ở tầng thấp, ồn hơn, phân biệt âm thanh lời nói kém hơn và đọc kém hơn trẻ ở tầng cao. Các tác giả gợi ý rằng trẻ đã "học" cách lọc bỏ âm thanh để chịu được tiếng ồn, và sự lọc bỏ đó lan sang cả âm thanh cần chú ý.
Mệt mỏi về sau
Trong các thí nghiệm của Glass và Singer đầu thập niên 1970, người tham gia có thể làm bài khá tốt trong lúc có tiếng ồn — dường như đã thích nghi. Nhưng sau khi tiếng ồn dừng, họ kém kiên nhẫn hơn với bài tập khó và mắc nhiều lỗi hơn, nhất là khi tiếng ồn trước đó là ngẫu nhiên, không kiểm soát được. Thích nghi tốn năng lượng, và năng lượng ấy phải trả sau.
Ngủ đủ giờ mà vẫn mệt
Người sống ở nơi ồn ban đêm lâu năm có khi nói "ngủ được, không sao", nhưng sáng dậy vẫn uể oải. Những lần thức nhẹ không nhớ, những lần đổi giai đoạn ngủ do tiếng ồn có thể làm giấc ngủ kém sâu hơn mà người ngủ không nhận ra.
Vì sao có người quen nhanh, có người không bao giờ quen
Khả năng thích nghi khác nhau nhiều giữa người với người. Những yếu tố hay được nhắc tới:
- Loại tiếng ồn: tiếng đều, đoán trước được quen dễ hơn tiếng bất chợt, ngắt quãng, có âm sắc chói hay mang nội dung lời nói.
- Mức nhạy cảm cá nhân: người nhạy cảm với tiếng ồn — một đặc điểm khá ổn định — thường khó quen hơn, như được bàn trong bài "Nhạy cảm tiếng ồn" của danh mục này.
- Thái độ với nguồn ồn: tiếng ồn từ nguồn mình cho là cần thiết, hoặc từ người mình có quan hệ tốt, dễ chấp nhận hơn.
- Cảm giác kiểm soát: biết mình có thể làm gì đó — đóng cửa, đi chỗ khác, nói chuyện với người gây ồn — giúp chịu đựng tốt hơn.
- Tình trạng chung: người đang căng thẳng, lo âu, ốm, ngủ ít thường khó thích nghi.
Góc nhìn hôm nay: đừng chờ "rồi sẽ quen"
Hiểu giới hạn của sự thích nghi giúp đưa ra quyết định tốt hơn:
- Khi chọn nhà: đừng tự nhủ "ở lâu sẽ quen" với một căn hộ có phòng ngủ quay thẳng ra đường lớn hay đường tàu. Cảm giác có thể quen, phản ứng cơ thể thì không hẳn.
- Khi đã sống ở nơi ồn: ưu tiên bảo vệ giấc ngủ — phòng ngủ yên nhất, cửa sổ kín khít, giảm những cú ồn đơn lẻ ban đêm — thay vì cố "chịu cho quen".
- Tạo khoảng nghỉ: thời gian ở nơi yên tĩnh, dù ngắn, giúp cơ thể hồi phục và giảm bớt cái giá của việc phải liên tục "tắt tai".
- Với con nhỏ: trẻ có thể "quen" bằng cách lọc bỏ âm thanh, ảnh hưởng tới việc nghe lời nói. Góc học và góc ngủ yên cho trẻ đáng được ưu tiên.
Muốn đọc thêm, có thể tìm tổng quan của Basner và cộng sự (The Lancet, 2014), cuốn Urban Stress của Glass và Singer (1972), và Hướng dẫn tiếng ồn ban đêm của WHO năm 2009.
Khi nào cần đi khám
- Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, sáng dậy luôn mệt dù ngủ đủ giờ, đau đầu thường xuyên: khám nội khoa hoặc thần kinh; nếu kèm lo âu, buồn chán kéo dài có thể cần tư vấn tâm lý lâm sàng.
- Hay hồi hộp, đánh trống ngực, huyết áp đo ở nhà thường cao: khám nội khoa, tim mạch.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: khám tai mũi họng ngay. Ù tai kéo dài hoặc kèm chóng mặt, đau tai, chảy dịch tai cũng cần khám tai mũi họng.
- Tiếng bình thường bỗng thấy quá to, đau tai khi nghe tiếng sinh hoạt: khám tai mũi họng.
- Trẻ em ngủ kém, hay hỏi lại, nghe không rõ: khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng. Bà bầu mất ngủ kéo dài nên trao đổi với bác sĩ sản.
Bài viết chỉ cung cấp kiến thức phổ thông, không thay cho lời khuyên của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Con người có quen được với tiếng ồn không?
Quen được ở mức cảm giác: sau một thời gian, nhiều người ít để ý và ít bị đánh thức hơn. Nhưng phản ứng tim mạch khi ngủ giảm rất ít, và mức phiền nhiễu ở khu dân cư thường không giảm như mong đợi.
Ngủ được giữa tiếng ồn có nghĩa là không bị ảnh hưởng?
Không hẳn. Theo các nghiên cứu về giấc ngủ, tiếng ồn vẫn có thể làm nhịp tim, huyết áp tăng thoáng qua và đổi giai đoạn ngủ mà người ngủ không nhớ. Vì thế có người ngủ đủ giờ mà sáng dậy vẫn mệt.
Bao lâu thì quen với tiếng ồn khi chuyển nhà?
Tuỳ người và loại tiếng ồn; nhiều người thấy đỡ sau vài tuần đến vài tháng với tiếng đều, đoán trước được. Tiếng bất chợt, ngắt quãng, ban đêm thường khó quen hơn, và một số người không bao giờ thực sự quen.
Hiệu ứng thay đổi trong nghiên cứu tiếng ồn là gì?
Là hiện tượng mức phiền tăng mạnh hơn dự đoán khi tiếng ồn thay đổi đột ngột, như khi có đường mới hay đường băng mới. Khi tiếng ồn giảm đột ngột, người dân cũng có thể thấy dễ chịu hơn nhiều hơn so với mức giảm decibel.
Trẻ em quen với tiếng ồn có sao không?
Một số nghiên cứu, như của Cohen, Glass và Singer năm 1973, gợi ý trẻ có thể "học" cách lọc bỏ âm thanh để chịu ồn, và điều này liên quan tới khả năng phân biệt lời nói và đọc kém hơn. Góc học, góc ngủ yên cho trẻ vì thế rất đáng ưu tiên.
