Nhạy cảm tiếng ồn là một đặc điểm cá nhân khá ổn định: người nhạy cảm phản ứng mạnh hơn, khó chịu hơn và khó thích nghi hơn với cùng một mức ồn so với người khác, dù tai họ nghe hoàn toàn bình thường. Đây không phải "khó tính" hay tưởng tượng; nhiều nghiên cứu cho thấy mức nhạy cảm là một trong những yếu tố dự đoán mạnh nhất việc một người có thấy phiền vì tiếng ồn hay không. Nó khác với tăng nhạy cảm thính giác (hyperacusis) và misophonia, hai tình trạng có bài riêng trong danh mục này.
Cùng một con phố, hai trải nghiệm khác nhau
Hai vợ chồng sống chung một căn hộ mặt đường. Người chồng ngủ ngon, sáng ra bảo "có ồn gì đâu". Người vợ trằn trọc mỗi khi có xe máy nẹt pô, nghe rõ cả tiếng thang máy, tiếng hàng xóm đóng cửa. Không ai sai. Cả hai cùng nghe một mức âm thanh, nhưng não của họ phản ứng khác nhau.
Trong nghiên cứu tiếng ồn, sự khác biệt này được gọi là nhạy cảm tiếng ồn (noise sensitivity). Các nhà khoa học coi đó là một đặc điểm tương đối ổn định của mỗi người, như tính hướng nội hay hướng ngoại, chứ không phải một phản ứng nhất thời.
Đo mức nhạy cảm thế nào
Nhạy cảm tiếng ồn không đo bằng máy đo thính lực, vì người nhạy cảm thường nghe bình thường. Nó được đánh giá bằng bảng hỏi tự trả lời. Bảng hỏi được dùng nhiều nhất là thang nhạy cảm tiếng ồn của nhà tâm lý học Neil Weinstein, công bố cuối thập niên 1970, gồm các câu hỏi người trả lời đồng ý đến mức nào với những nhận định như dễ bị đánh thức bởi tiếng động, khó thư giãn ở nơi ồn ào, cần yên tĩnh để tập trung. Ngoài ra còn có các bảng hỏi khác được phát triển sau này, đo nhạy cảm ở nhiều bối cảnh như ngủ, làm việc, giao tiếp.
Trong các khảo sát cộng đồng, những người tự đánh giá là nhạy cảm cao thường báo cáo mức phiền nhiễu cao hơn rõ rệt ở cùng mức ồn, và sự khác biệt này giữ khá ổn định khi khảo sát lặp lại sau nhiều năm.
Điều gì làm một người nhạy cảm hơn
Khoa học chưa có câu trả lời đầy đủ. Những hướng được nghiên cứu nhiều:
- Yếu tố bẩm sinh: một nghiên cứu trên các cặp song sinh ở Phần Lan gợi ý nhạy cảm tiếng ồn có một phần do di truyền, phần còn lại do môi trường và trải nghiệm.
- Cách não xử lý âm thanh: một số nghiên cứu ghi nhận người nhạy cảm có phản ứng khác ở các giai đoạn xử lý âm thanh trong não, như khó "bỏ qua" âm thanh lặp lại hơn. Đây là lĩnh vực còn đang được làm rõ.
- Tính cách và cảm xúc: nhạy cảm tiếng ồn hay đi kèm xu hướng lo âu, dễ căng thẳng, và tính hướng nội, dù không phải ai nhạy cảm cũng như vậy.
- Tình trạng hiện tại: mệt mỏi, mất ngủ, đau nửa đầu, giai đoạn căng thẳng có thể làm một người tạm thời nhạy cảm hơn mức bình thường của họ.
- Đặc điểm phát triển: một số trẻ và người lớn có đặc điểm phát triển thần kinh khác biệt, như tự kỷ hay tăng động giảm chú ý, có thể nhạy cảm với âm thanh nhiều hơn. Với các trường hợp này, chụp tai giảm ồn là một hỗ trợ hữu ích, và nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên can thiệp về cách hỗ trợ phù hợp.
Nhạy cảm tiếng ồn khác hyperacusis và misophonia thế nào
| Tình trạng | Đặc điểm chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhạy cảm tiếng ồn | Đặc điểm tính cách: dễ bị làm phiền, khó thích nghi với tiếng ồn nói chung; tai nghe bình thường | Khó ngủ với tiếng xe mà người cùng phòng không để ý |
| Tăng nhạy cảm thính giác (hyperacusis) | Âm thanh ở mức bình thường được cảm nhận là quá to, có thể gây đau | Tiếng bát đũa, tiếng xả nước thấy chói, đau tai |
| Misophonia | Phản ứng cảm xúc mạnh với một số âm thanh cụ thể, thường do người khác tạo ra, bất kể độ to | Bứt rứt, tức giận khi nghe tiếng nhai, tiếng thở, tiếng gõ bút |
Ba tình trạng có thể chồng lấn ở cùng một người, nhưng cách hiểu và hướng hỗ trợ khác nhau. Việc xác định thuộc tình trạng nào là việc của bác sĩ, chuyên gia thính học, chuyên gia tâm lý — không nên tự gắn nhãn.
Nhạy cảm tiếng ồn và sức khoẻ
Một số nghiên cứu ghi nhận người nhạy cảm tiếng ồn có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi tiếng ồn môi trường về giấc ngủ và mức căng thẳng. Có giả thuyết cho rằng người nhạy cảm là nhóm dễ tổn thương hơn với các tác động sức khoẻ của tiếng ồn, nhưng bằng chứng chưa thống nhất, và quan hệ giữa nhạy cảm tiếng ồn với sức khoẻ tâm thần đi theo cả hai chiều: lo âu có thể làm nhạy cảm hơn, và tiếng ồn làm người nhạy cảm lo âu hơn.
Điều có thể nói chắc: với người nhạy cảm, tiếng ồn không phải chuyện nhỏ. Bảo họ "kệ đi, rồi quen" thường không giúp được gì, vì đặc điểm của họ chính là khó quen.
Sống chung với sự nhạy cảm
Cho chính mình
- Chọn chỗ ở và phòng ngủ kỹ hơn người khác: phòng ngủ quay vào phía trong, xa thang máy, xa trục rác, xa đường lớn. Đến xem nhà cả giờ cao điểm lẫn giờ khuya.
- Tạo vùng yên và giờ yên: một góc làm việc yên trong nhà, giờ yên tĩnh trong ngày; giờ cần tập trung có thể dùng tai nghe chống ồn ở âm lượng thấp hoặc tiếng nền đều dễ chịu.
- Dùng nút tai, chụp tai vừa phải: hữu ích khi ngủ hoặc ở nơi ồn, nhưng các chuyên gia thính học thường khuyên không nên đeo suốt ngày ở nơi yên, vì bịt tai quá mức có thể khiến tai càng nhạy với âm thanh khi tháo ra.
- Chăm giấc ngủ và mức căng thẳng chung: ngủ đủ, vận động đều, giảm cà phê buổi chiều tối có thể giúp ngưỡng chịu đựng tốt hơn.
- Nói ra nhu cầu của mình: với người nhà, đồng nghiệp, hàng xóm — một cách bình tĩnh, cụ thể. Người khác không biết mình nhạy cảm nếu mình không nói.
Cho người sống cùng
- Tin rằng sự khó chịu của họ là thật, không chế giễu là "khó tính", "điệu".
- Thoả thuận giờ yên, góc yên trong nhà; dùng tai nghe khi xem phim muộn.
- Với trẻ nhạy cảm âm thanh: báo trước khi có tiếng ồn lớn (máy xay, máy khoan), cho trẻ quyền rời khỏi chỗ ồn, và trao đổi với bác sĩ nhi nếu sự nhạy cảm ảnh hưởng tới sinh hoạt, học tập.
Góc nhìn hôm nay: một nhu cầu chính đáng
Ở nhiều nơi trên thế giới, thiết kế nhà ở, văn phòng, trường học ngày càng tính đến sự khác biệt giữa người với người về âm thanh: có phòng yên, góc yên, giờ yên. Ở Việt Nam, nơi phố phường đông đúc và nhà ở san sát, người nhạy cảm tiếng ồn thường phải tự xoay xở. Hiểu rằng đây là một đặc điểm có thật giúp gia đình, hàng xóm và nơi làm việc dễ thông cảm hơn, và giúp chính người nhạy cảm bớt tự trách mình.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các bài tổng quan về nhạy cảm tiếng ồn trên các tạp chí y tế công cộng và âm học, cũng như phần bàn về nhóm dễ tổn thương trong Hướng dẫn tiếng ồn môi trường của WHO năm 2018.
Khi nào cần đi khám
- Khó chịu với âm thanh đến mức bỏ ăn chung với gia đình, bỏ học, bỏ việc, tránh ra ngoài: nên gặp bác sĩ tai mũi họng để kiểm tra tai, và chuyên gia tâm lý lâm sàng để được hỗ trợ.
- Tiếng bình thường bỗng thấy quá to, đau tai khi nghe tiếng sinh hoạt: khám tai mũi họng.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên: khám tai mũi họng ngay. Ù tai kéo dài hoặc kèm chóng mặt, đau tai, chảy dịch tai cũng cần khám.
- Mất ngủ kéo dài, đau đầu thường xuyên, lo âu kéo dài: khám nội khoa, thần kinh hoặc tâm lý lâm sàng.
- Trẻ nhạy cảm âm thanh ảnh hưởng tới sinh hoạt, học tập: khám bác sĩ nhi. Bà bầu thấy nhạy cảm bất thường nên trao đổi với bác sĩ sản.
Bài viết chỉ cung cấp kiến thức phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán.
Câu hỏi thường gặp
Nhạy cảm tiếng ồn là gì?
Là một đặc điểm cá nhân khá ổn định khiến một người dễ bị làm phiền và khó thích nghi với tiếng ồn hơn người khác, dù tai nghe bình thường. Nó thường được đánh giá bằng bảng hỏi, như thang nhạy cảm tiếng ồn của Weinstein.
Vì sao có người chịu ồn kém hơn người khác?
Do kết hợp nhiều yếu tố: một phần bẩm sinh, cách não xử lý âm thanh, tính cách, tình trạng mệt mỏi hay căng thẳng hiện tại. Khoa học chưa có câu trả lời đầy đủ, nhưng sự khác biệt này là có thật.
Nhạy cảm tiếng ồn có phải là bệnh không?
Nhạy cảm tiếng ồn được coi là một đặc điểm cá nhân, không phải một chẩn đoán bệnh. Tuy vậy, nếu sự khó chịu với âm thanh ảnh hưởng nặng tới sinh hoạt, nên đi khám để loại trừ các tình trạng khác và được hỗ trợ.
Nhạy cảm tiếng ồn khác misophonia thế nào?
Nhạy cảm tiếng ồn là dễ bị làm phiền bởi tiếng ồn nói chung. Misophonia là phản ứng cảm xúc mạnh với một số âm thanh cụ thể như tiếng nhai, tiếng thở, bất kể độ to. Hai tình trạng có thể cùng xuất hiện ở một người.
Người nhạy cảm tiếng ồn có nên đeo nút tai cả ngày?
Nút tai hữu ích khi ngủ hoặc ở nơi ồn, nhưng các chuyên gia thính học thường khuyên không đeo suốt ngày ở nơi yên, vì bịt tai quá mức có thể khiến tai nhạy hơn khi tháo ra. Nên tạo vùng yên, giờ yên và dùng nút tai khi thật cần.
