Tai nghe chống ồn khử tốt nhất những tiếng đều, trầm và kéo dài: tiếng động cơ máy bay, tiếng ù của xe khách, tiếng quạt và máy lạnh, tiếng rì rầm của dòng xe ở xa. Nó khử kém những tiếng cao, đột ngột và thay đổi liên tục: tiếng người nói gần, tiếng trẻ khóc, tiếng bát đĩa va nhau, tiếng còi, tiếng chó sủa. Phần tiếng cao còn lọt bớt được là nhờ đệm tai bịt kín chứ không phải nhờ mạch điện tử.
Hiểu đúng hai vế này giúp tránh thất vọng sau khi mua, và quan trọng hơn: tránh tin rằng đeo tai nghe chống ồn là tai đã được bảo vệ ở mọi nơi ồn.
Một câu về nguyên lý, rồi đi vào chuyện thực tế
Tai nghe chống ồn chủ động có micro nhỏ thu tiếng bên ngoài, mạch xử lý tạo ra một tín hiệu ngược pha rồi phát qua loa để triệt tiêu bớt tiếng đó trước khi tới màng nhĩ. Ý tưởng này đã có từ thập niên 1930 với bằng sáng chế của Paul Lueg; phần chi tiết về cách mạch hoạt động thuộc về một bài riêng. Ở đây chỉ cần giữ một hệ quả: mạch phải đoán trước được sóng âm sắp tới. Tiếng càng đều, càng chậm thay đổi thì đoán càng dễ, triệt tiêu càng sâu.
Hai lớp chống ồn trong cùng một chiếc tai nghe
Một chiếc tai nghe chống ồn thật ra làm việc bằng hai cơ chế chồng lên nhau:
- Chống ồn thụ động: vỏ tai nghe, đệm mút, nút silicon bịt kín ống tai. Lớp này chặn tốt tiếng cao (tiếng xì, tiếng lách cách, tiếng nói the thé), giống như một chiếc nút tai thường.
- Chống ồn chủ động (ANC): mạch điện tử phát sóng ngược. Lớp này mạnh ở dải trầm, chỗ mà vỏ và đệm gần như bất lực, vì sóng âm trầm dài và dễ len qua vật cản nhẹ.
Hai lớp bù cho nhau. Đó là lý do một chiếc tai nghe chống ồn đeo lệch, đệm mòn, hay nút nhét không kín sẽ tụt hiệu quả rõ rệt: phần chủ động vẫn chạy, nhưng phần thụ động đã hở, tiếng cao tràn vào. Nhiều người tưởng máy hỏng, thật ra chỉ cần đổi cỡ nút hoặc thay đệm.
Bảng nhanh: loại tiếng nào bị khử tới đâu
| Loại tiếng | Đặc điểm | Mức tai nghe xử lý được |
|---|---|---|
| Động cơ máy bay, ù khoang xe khách | Trầm, đều, kéo dài | Tốt nhất — nhiều người thấy "tắt hẳn" phần ù |
| Quạt, máy lạnh, máy lọc không khí | Đều, phổ rộng nhưng ổn định | Tốt |
| Dòng xe ở xa, tiếng phố vọng lên tầng cao | Rì rầm, trầm | Khá tốt |
| Tiếng tàu, metro chạy | Trầm xen tiếng rít bánh ray | Phần ù giảm nhiều, tiếng rít vẫn nghe |
| Người nói chuyện bên cạnh | Tần số giữa, thay đổi liên tục | Chỉ giảm một phần, vẫn nghe ra lời |
| Trẻ khóc, chó sủa, còi xe | Cao, đột ngột | Kém, chủ yếu nhờ đệm bịt |
| Bát đĩa, bàn phím, tiếng gõ | Xung ngắn, cao | Kém |
| Tiếng nổ, búa đập, súng bắn đinh | Xung rất mạnh | Không được thiết kế để chặn — cần thiết bị bảo hộ |
Bảng mang tính định hướng. Mỗi loại tai nghe, mỗi cách đeo cho kết quả khác nhau, và các mức trong bảng không phải số đo của một sản phẩm cụ thể nào.
Vì sao tiếng người nói vẫn lọt vào
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Lời nói nằm chủ yếu ở dải tần giữa, nơi mạch chủ động bắt đầu yếu dần, và nó thay đổi từng phần nhỏ của giây theo từng âm tiết. Mạch không kịp "đoán" để tạo sóng ngược chính xác. Phần giảm được chủ yếu đến từ lớp bịt thụ động.
Ở văn phòng mở, người đeo tai nghe chống ồn thường thấy tiếng điều hoà biến mất nhưng tiếng đồng nghiệp gọi điện ở bàn bên lại rõ hơn. Không phải vì tiếng nói to lên mà vì phần nền trầm từng che lấp nó đã bị lấy đi. Muốn bớt nghe lời nói, cách thực tế là bật kèm một âm nền nhẹ ở mức nhỏ, hoặc dùng loại chụp tai bịt kín hơn — chứ không phải vặn chống ồn lên "mức cao nhất".
Tiếng gió: kẻ thù riêng của tai nghe chống ồn
Ngoài trời có gió, nhiều tai nghe chống ồn phát ra tiếng sột soạt khó chịu. Nguyên nhân là gió thổi trực tiếp vào micro ngoài, tạo ra một loại "tiếng ồn" sinh ngay trên micro mà mạch không phân biệt được với tiếng thật, rồi cố triệt tiêu nó một cách vụng về. Một số tai nghe có chế độ giảm tiếng gió, đổi lại là chống ồn yếu hơn. Đi bộ ven sông, trên cầu, trên boong tàu lúc gió mạnh thì tắt chống ồn hoặc chuyển chế độ thường dễ chịu hơn.
Tai nghe chống ồn có bảo vệ được tai ở nơi ồn không
Ở nơi ồn vừa: có, theo một cách gián tiếp
Lợi ích lớn nhất cho đôi tai là giúp người nghe không phải vặn to. Trên xe khách hay máy bay, tiếng nền trong khoang thường ở mức khá cao; không có chống ồn, người ta có xu hướng tăng âm lượng để át tiếng máy, và cộng dồn cả chuyến là một lượng âm thanh lớn vào tai. Khi phần ù đã bị lấy đi, âm lượng vừa phải đã đủ nghe rõ.
Ở nơi rất ồn: không nên dựa vào
Tai nghe giải trí không được thử nghiệm và dán nhãn theo tiêu chuẩn thiết bị bảo vệ thính giác. Nó không có chỉ số giảm ồn được công nhận như SNR hay NRR, khả năng chặn tiếng xung mạnh không được kiểm chứng, và khi hết pin thì phần chủ động mất luôn. Ở xưởng cơ khí, công trường, cạnh máy cắt bê tông, thứ cần đeo là nút tai hoặc chụp tai bảo hộ có chỉ số rõ ràng. Có loại chụp tai bảo hộ tích hợp loa nghe nhạc hoặc mạch chủ động — khi đó cái làm nên giá trị bảo hộ là chỉ số được ghi trên nhãn theo tiêu chuẩn, không phải tính năng nghe nhạc.
Chụp tai, nhét tai, mở tai: khác nhau ở chỗ nào
- Chụp tai trùm kín: đệm lớn ôm quanh vành tai, lớp thụ động tốt nhất, thường cho cảm giác yên nhất trên máy bay. Nóng khi đeo lâu ở khí hậu nóng ẩm, cồng kềnh khi mang theo.
- Nhét tai: phụ thuộc rất nhiều vào cỡ nút. Đúng cỡ thì chặn tiếng cao tốt, sai cỡ thì hở và hiệu quả tụt mạnh. Gọn, hợp đi lại hằng ngày.
- Kiểu áp tai, kiểu mở: lớp thụ động yếu, phần chống ồn nếu có cũng chỉ ở mức nhẹ. Hợp người cần nghe môi trường xung quanh hơn là cần yên.
Muốn tự kiểm nút nhét tai có kín không: tắt nhạc, bật chống ồn, nói vài câu. Nếu giọng mình nghe vang và trầm hẳn, như nói trong hũ, là nút đang bịt khá kín. Nếu tiếng xung quanh vẫn vào rõ, thử cỡ nút khác — tai trái và phải đôi khi hợp hai cỡ khác nhau.
Những tình huống nên tắt chống ồn
- Đi bộ qua đường, đi trong bãi xe, đi trên vỉa hè hẹp sát dòng xe.
- Đạp xe, chạy bộ ngoài đường.
- Khi đang trông trẻ nhỏ, người già cần gọi mình.
- Lúc tiếp viên hướng dẫn an toàn trên máy bay, lúc tàu xe thông báo dừng ga.
- Khi điều khiển xe máy, ô tô: luật giao thông hiện hành hạn chế việc này, chi tiết ở bài riêng về đi xe máy đeo tai nghe.
Chống ồn càng tốt thì việc "mất" tiếng xung quanh càng trọn vẹn. Đó là ưu điểm khi ngồi yên một chỗ, và là rủi ro khi đang di chuyển giữa xe cộ.
Góc nhìn hôm nay: dùng cho đáng, không đặt kỳ vọng sai
Tai nghe chống ồn là công cụ tốt cho những không gian có tiếng ù đều: khoang máy bay, xe khách đường dài, toa tàu, phòng có máy móc chạy liên tục, căn hộ gần trục đường lớn lúc làm việc. Nó không biến văn phòng ồn tiếng nói thành thư viện, không chặn được tiếng búa của hàng xóm, và không thay được thiết bị bảo hộ ở nơi làm việc ồn.
Cách tìm hiểu thêm hợp lý: đọc hướng dẫn về thiết bị bảo vệ thính giác của các cơ quan an toàn lao động như NIOSH (Mỹ) để hiểu khác biệt giữa đồ giải trí và đồ bảo hộ; khi mua, thử đeo ở nơi có tiếng nền thật (cửa hàng gần đường, nhà ga) thay vì trong phòng yên tĩnh; và giữ thói quen nghe ở âm lượng vừa phải, vì lợi ích lớn nhất của chống ồn chính là cho phép làm điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Tai nghe chống ồn có khử được tiếng người nói không?
Chỉ một phần. Lời nói nằm ở dải tần giữa và thay đổi liên tục nên mạch chống ồn chủ động khó triệt tiêu. Phần giảm được chủ yếu nhờ đệm tai hoặc nút nhét bịt kín. Đeo vào vẫn nghe ra lời người bên cạnh, chỉ nhỏ hơn.
Vì sao bật chống ồn mà tiếng đồng nghiệp lại nghe rõ hơn?
Vì chống ồn lấy đi tiếng nền trầm như điều hoà, máy chiếu, tiếng phố — thứ trước đó che bớt lời nói. Lời nói không to lên, nhưng không còn bị che. Bật thêm một âm nền nhẹ ở âm lượng nhỏ thường giúp bớt chú ý vào tiếng nói.
Đeo tai nghe chống ồn ở công trường có thay được nút tai bảo hộ không?
Không nên. Tai nghe giải trí không có chỉ số giảm ồn được thử nghiệm theo tiêu chuẩn bảo hộ, không được kiểm chứng với tiếng xung mạnh và mất tác dụng chủ động khi hết pin. Nơi ồn nghề nghiệp cần nút tai hoặc chụp tai có ghi chỉ số SNR hoặc NRR.
Vì sao tai nghe chống ồn kêu sột soạt khi có gió?
Gió thổi trực tiếp vào micro ngoài tạo ra nhiễu ngay trên micro, mạch tưởng đó là tiếng ồn cần khử nên xử lý sai và phát ra tiếng sột soạt. Chuyển sang chế độ giảm gió hoặc tắt chống ồn khi ở ngoài trời gió lớn.
Chụp tai hay nhét tai chống ồn tốt hơn?
Chụp tai trùm kín thường có lớp bịt thụ động tốt hơn nên yên hơn trên máy bay, nhưng nóng và cồng kềnh. Nhét tai gọn và có thể chặn tốt nếu đúng cỡ nút. Với nhét tai, chọn đúng cỡ nút quan trọng gần như ngang với bản thân tai nghe.
