Cảm giác ù, tức tai như đang ngồi máy bay hạ cánh khi bật tai nghe chống ồn là chuyện khá phổ biến và thường không gây hại. Giải thích được nhắc nhiều nhất là não "hiểu nhầm": khi phần tiếng trầm quen thuộc của môi trường bị lấy đi, não diễn giải sự thiếu vắng đó giống tình huống chênh áp trong tai, dù áp suất thật trong ống tai hầu như không đổi. Cảm giác thường giảm khi quen dần, khi hạ mức chống ồn, hoặc đổi kiểu tai nghe. Nếu kèm đau tai, chảy dịch, chóng mặt hay nghe kém thì đó là chuyện khác và cần đi khám.
Cảm giác ấy giống gì và khác gì chênh áp thật
Người mô tả thường dùng những chữ: tai bị "hút", bị nén, nặng tai, như có lớp màng bịt, hơi choáng nhẹ trong vài phút đầu. Cảm giác này giống lúc máy bay hạ độ cao hay lúc đi thang máy nhanh trong toà nhà cao tầng.
Điểm khác: khi máy bay hạ cánh, áp suất ngoài thật sự thay đổi, màng nhĩ bị đẩy lệch cho tới khi vòi nhĩ mở ra cân bằng, và nuốt, ngáp giúp đỡ tức. Với tai nghe chống ồn, nuốt hay ngáp thường không làm cảm giác biến mất, và tháo tai nghe ra là hết ngay. Đó là dấu hiệu cảm giác đến từ cách não xử lý âm thanh hơn là từ áp suất.
Cơ chế chính xác vẫn được giải thích theo nhiều cách. Ngoài giả thuyết "não hiểu nhầm", mạch chống ồn ở dải rất trầm đôi khi cũng có thể tạo ra một chút dao động áp lực mà một số người nhạy cảm cảm nhận được. Hai cách giải thích không loại trừ nhau; điều thống nhất là với đa số người, đây là cảm giác khó chịu chứ không phải tổn thương.
Ba nguồn gây khó chịu khác hay bị gộp chung
Hiệu ứng bịt tai (occlusion)
Với tai nghe nhét, khi ống tai bị bịt kín, tiếng của chính cơ thể — giọng nói, tiếng nhai, tiếng bước chân, đôi khi cả tiếng mạch đập — truyền qua xương vào tai và bị "nhốt" lại, nghe to và ồm hơn. Đây không phải lỗi của mạch chống ồn mà là chuyện vật lý của việc bịt tai. Nút nhét sâu hơn một chút, đúng cỡ hơn, thường làm hiệu ứng này nhỏ đi; chế độ xuyên âm cũng giúp giọng nói của chính mình bớt ồm.
Lực kẹp và nhiệt
Chụp tai trùm kín có lực kẹp để đệm ôm sát. Đeo hàng giờ, nhất là người đeo kính, có thể đau quanh vành tai, đau thái dương, nhức đầu. Trong khí hậu nóng ẩm, mồ hôi đọng dưới đệm làm khó chịu thêm.
Tiếng xì nền
Một số tai nghe khi bật chống ồn ở phòng yên tĩnh phát ra tiếng xì rất nhỏ. Người nhạy cảm nghe thấy và thấy mệt. Chống ồn vốn để dùng ở nơi có tiếng ồn; ở phòng đã yên, tắt nó đi là hợp lý.
Có hại cho tai không
Bản thân cảm giác ù tức do chống ồn không được xem là gây tổn thương thính giác. Ngược lại, lợi ích chính của chống ồn là giúp nghe ở âm lượng thấp hơn trong môi trường ồn. Những điều có thể gây hại thật nằm ở chỗ khác:
- Âm lượng lớn kéo dài: chống ồn không làm tai chịu được nhạc to hơn. Tổn thương do âm thanh phụ thuộc mức âm và thời gian nghe, dù tai nghe có chống ồn hay không.
- Vệ sinh ống tai: nút nhét dùng nhiều giờ mỗi ngày giữ ẩm trong ống tai, đẩy ráy tai vào sâu ở một số người. Nút bẩn, dùng chung, đeo khi ống tai đang tổn thương có thể góp phần gây viêm ống tai ngoài.
- Đeo khi tai đang có vấn đề: viêm tai, vừa tắc ráy, vừa thủ thuật tai — nên hỏi bác sĩ trước khi đeo lại nút nhét.
Cách giảm cảm giác ù tức
- Cho thời gian làm quen: nhiều người chỉ khó chịu trong vài ngày đầu. Bắt đầu bằng những lần đeo ngắn, tăng dần.
- Hạ mức chống ồn: nhiều tai nghe cho chọn mức hoặc có chế độ "tự điều chỉnh". Mức thấp hơn thường đỡ tức rõ rệt mà vẫn đủ yên.
- Bật một chút âm thanh: khi có nhạc hoặc âm nền nhẹ, cảm giác "hút" thường giảm vì não có tín hiệu để xử lý.
- Đổi kiểu tai nghe: người khó chịu với nút nhét có thể dễ chịu hơn với chụp tai trùm, và ngược lại.
- Chọn đúng cỡ nút: nút quá to gây tức và đau ống tai; quá nhỏ thì hở, mạch phải làm việc nhiều mà vẫn ồn.
- Nghỉ giữa chừng: cứ khoảng một hai giờ tháo ra vài phút, để ống tai thông thoáng, vành tai bớt bị ép.
- Tắt chống ồn khi không cần: phòng đã yên, tối khuya đọc sách — không bật cũng được.
Bảng phân biệt nhanh
| Cảm giác | Nguyên nhân hay gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Tức, "hút" tai, hết ngay khi tháo | Cách não xử lý khi tiếng trầm bị khử | Hạ mức chống ồn, làm quen dần |
| Giọng mình ồm, nghe rõ tiếng nhai, bước chân | Hiệu ứng bịt tai của nút nhét | Đổi cỡ, nhét sâu hơn, bật xuyên âm khi nói |
| Đau vành tai, thái dương sau vài giờ | Lực kẹp của chụp tai, gọng kính | Nghỉ giữa chừng, chỉnh vị trí, đổi kiểu |
| Ngứa, ẩm, hơi đau ống tai | Nút nhét giữ ẩm, có thể viêm nhẹ | Ngưng đeo, vệ sinh nút; kéo dài thì đi khám |
| Ù tai còn kéo dài sau khi tháo | Có thể do âm lượng lớn hoặc vấn đề khác | Cho tai nghỉ; không đỡ thì đi khám |
Khi nào cần đi khám
Cảm giác tức tai do chống ồn hết khi tháo tai nghe. Những dấu hiệu sau thì không thuộc chuyện đó và nên đi khám tai mũi họng:
- Nghe kém đột ngột, nhất là ở một bên tai: đi khám ngay, không chờ xem có tự hết không.
- Ù tai kéo dài nhiều ngày sau khi đã ngưng đeo, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
- Đau tai, chảy dịch tai, ống tai sưng nóng.
- Tiếng bình thường bỗng thấy quá to, đau tai khi nghe tiếng sinh hoạt bình thường.
- Đau đầu thường xuyên, mất ngủ kéo dài mà không rõ lý do.
Khi đi khám, nói rõ thói quen đeo tai nghe (loại gì, mấy giờ mỗi ngày, âm lượng thường dùng) giúp bác sĩ định hướng nhanh hơn.
Góc nhìn hôm nay: một cảm giác lạ, không phải lời cảnh báo
Đôi tai quen sống trong một nền âm thanh liên tục; khi tai nghe chống ồn xoá đi phần trầm của nền đó, một số người thấy "lạ" ở mức khó chịu. Hiểu cảm giác ấy đến từ đâu giúp xử lý đúng: chỉnh mức chống ồn, chọn kiểu đeo hợp, nghỉ giữa chừng — thay vì lo rằng tai đang bị hỏng. Điều đáng để ý thật sự vẫn là âm lượng và thời gian nghe, cùng vệ sinh nút tai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đeo tai nghe chống ồn bị tức tai như đi máy bay?
Cách giải thích phổ biến là khi phần tiếng trầm của môi trường bị khử, não hiểu sự thiếu vắng đó giống tình huống chênh áp trong tai. Áp suất thật trong ống tai hầu như không đổi, nên nuốt hay ngáp không giúp, nhưng tháo tai nghe ra là hết.
Tai nghe chống ồn có làm hỏng tai không?
Bản thân tính năng chống ồn không được xem là gây hại cho thính giác, và còn giúp nghe ở âm lượng thấp hơn nơi ồn. Thứ có thể gây hại là nghe to kéo dài và vệ sinh nút nhét kém. Ù tai kéo dài hay nghe kém sau khi tháo thì nên đi khám.
Làm sao bớt cảm giác ù khi bật chống ồn?
Hạ mức chống ồn, bật một chút nhạc hoặc âm nền, làm quen bằng những lần đeo ngắn, chọn đúng cỡ nút hoặc đổi sang chụp tai. Ở phòng đã yên tĩnh thì tắt chống ồn.
Vì sao đeo nút tai nghe thấy tiếng mình nói ồm và tiếng bước chân to?
Đó là hiệu ứng bịt tai: tiếng của cơ thể truyền qua xương vào ống tai và bị giữ lại khi ống tai bị bịt kín. Nhét nút sâu hơn, đúng cỡ hơn hoặc bật xuyên âm khi nói chuyện thường đỡ.
Đeo tai nghe nhét tai lâu có gây viêm tai không?
Nút nhét dùng nhiều giờ giữ ẩm trong ống tai và có thể đẩy ráy vào sâu; nút bẩn hoặc dùng chung làm tăng nguy cơ viêm ống tai ngoài. Nên vệ sinh nút thường xuyên, nghỉ giữa chừng, và đi khám nếu đau, ngứa kéo dài hoặc chảy dịch.
