Phòng xem phim tại gia: cách bố trí loa và xử lý âm cơ bản

Phòng xem phim tại gia nghe hay hay dở phụ thuộc vào căn phòng nhiều không kém gì bộ loa. Ba việc cơ bản quyết định phần lớn chất lượng: đặt loa trước và chỗ ngồi thành hình tam giác, loa vòm ngang hoặc hơi sau tai; tránh ngồi sát tường sau hay đúng giữa phòng nơi âm trầm dồn hoặc hụt; và xử lý tiếng dội ở tường bên, tường sau bằng vật liệu hút âm có phân hạng chống cháy. Làm đúng thì thoại rõ ở âm lượng vừa phải, cũng đỡ ồn sang nhà hàng xóm.

Căn phòng là "chiếc loa" thứ hai

Tiếng từ loa tới tai theo đường thẳng chỉ là một phần. Phần còn lại là tiếng dội từ tường, sàn, trần, và với âm trầm là những vùng cộng hưởng của chính căn phòng. Cùng một bộ loa đặt ở hai phòng khác nhau có thể nghe như hai bộ khác nhau.

Ba vấn đề hay gặp nhất:

• Thoại phim nhoè: do phòng vang và phản xạ sớm từ tường bên, mặt bàn kính, màn hình.
• Âm trầm ù ở chỗ này, mất ở chỗ khác: do sóng đứng (room modes) — các tần số trầm có bước sóng dài vài mét, dội giữa hai tường song song tạo chỗ cộng, chỗ triệt.
• Âm thanh vòm không bao quanh: do loa vòm đặt sai góc, sai độ cao, hoặc chỗ ngồi lệch hẳn về một bên.

Bố trí loa: theo góc, không theo cảm tính

Khuyến nghị quốc tế cho hệ thống âm thanh đa kênh (ITU-R BS.775) là mốc tham khảo phổ biến cho bố trí 5.1. Có thể tóm tắt:

Hai loa trước và chỗ ngồi chính nên tạo thành tam giác gần đều. Khoảng cách từ ba loa trước tới tai nên gần bằng nhau; nếu không bằng, hầu hết bộ khuếch đại có mục chỉnh khoảng cách để bù độ trễ. Loa trước nên cách tường sau lưng loa một khoảng thay vì ép sát, để âm trầm không bị dồn quá mức.

Chỗ ngồi: hai điều nên tránh

Đừng ngồi sát tường sau

Áp lưng ghế vào tường sau làm âm trầm dồn mạnh, nghe ù, và tiếng dội từ tường sau tới tai gần như cùng lúc với tiếng thật. Kéo ghế ra khỏi tường một khoảng, hoặc xử lý tường sau bằng vật liệu hút dày.

Đừng ngồi đúng giữa chiều dài phòng

Ở điểm giữa phòng, một số tần số trầm bị triệt tiêu, âm trầm hụt hẳn. Một mẹo hay được truyền tai là ngồi ở khoảng hơn một phần ba chiều dài phòng tính từ tường trước hoặc tường sau. Đây là điểm xuất phát để thử, không phải công thức; mỗi phòng khác nhau.

Loa siêu trầm: thử chứ đừng đoán

Âm trầm khó đoán nhất vì phụ thuộc nặng vào kích thước phòng. Một cách đơn giản mà nhiều người dùng:

1. Đặt tạm loa siêu trầm ngay tại chỗ ngồi chính.
2. Phát một đoạn nhạc hoặc phim có âm trầm đều, lặp lại.
3. Bò dọc chân tường ở khu vực có thể đặt loa, lắng nghe chỗ nào âm trầm đều, chắc, không ù.
4. Đặt loa siêu trầm vào chỗ đó, rồi quay về ghế nghe lại.

Nguyên lý: âm thanh đi hai chiều như nhau, chỗ nào ngồi ở ghế nghe hay khi loa ở vị trí X thì đặt loa ở X sẽ cho ghế nghe hay. Có điều kiện thì dùng hai loa siêu trầm đặt ở hai vị trí khác nhau để san đều âm trầm cho nhiều ghế.

Xử lý âm: chỗ nào trước

• Điểm phản xạ sớm trên tường bên: một người ngồi ghế, người kia áp gương dọc tường; chỗ nào thấy loa trước trong gương thì đặt tấm tiêu âm.
• Trần phía trên khoảng giữa loa và ghế: cùng nguyên tắc gương, nếu trần thấp và phẳng.
• Tường sau: vật liệu hút dày hoặc tấm khuếch tán để tiếng không dội thẳng về sau gáy.
• Góc phòng: âm trầm dồn ở góc; bẫy âm trầm dạng khối dày ở góc giúp giảm ù.
• Sàn: thảm có đế giữa loa và ghế, đồng thời giảm tiếng truyền xuống tầng dưới.

Mục tiêu cho phòng xem phim là thời gian vang khoảng 0,2–0,5 giây — khô hơn phòng khách thường, nhưng không đến mức "chết". Đừng phủ kín bốn tường bằng mút xốp: nó hút âm cao, bỏ lại âm trầm, nghe tối và nặng. Mút xốp thường còn dễ cháy, mà phòng xem phim kín, nhiều thiết bị điện — ưu tiên vật liệu có phân hạng chống cháy, không bịt lỗ thông gió, không chắn lối ra.

Phòng xem phim trong căn hộ: nghĩ đến hàng xóm

Âm trầm của phim hành động là thứ lọt sang nhà bên dễ nhất, vì tần số thấp đi xuyên tường và truyền qua kết cấu. Tiêu âm trong phòng giúp tiếng rõ hơn, nhưng gần như không ngăn được âm trầm ra ngoài. Vài điều giúp sống chung yên ổn:

• Đặt loa siêu trầm trên đế cách rung, không đặt sát tường chung với nhà bên.
• Chỉnh mức âm trầm vừa phải; nhiều bộ khuếch đại có chế độ đêm nén bớt khoảng động.
• Xem phim hành động sau 22 giờ thì giảm âm lượng hoặc dùng tai nghe.
• Muốn cách âm thật sự cho phòng xem phim (vách tách lớp, sàn nổi, cửa kín) là việc thi công lớn, cần kỹ sư và phép của ban quản lý toà nhà; không tự đục phá.

Tiếng ồn nền: thứ âm thầm ăn mất chi tiết

Phim có những đoạn rất nhỏ: tiếng thì thầm, tiếng bước chân xa, tiếng gió. Nếu phòng có tiếng ồn nền lớn, những đoạn này chìm mất, và người xem phản xạ bằng cách tăng âm lượng — rồi giật mình khi tới cảnh cháy nổ. Các nguồn ồn nền hay gặp trong phòng xem phim tại gia:

• Máy chiếu có quạt tản nhiệt; đặt máy chiếu ngay trên đầu người ngồi thì tiếng quạt rất rõ. Treo xa hơn hoặc chọn vị trí không nằm sát tai.
• Máy lạnh chạy ở mức gió lớn; khi xem nên để gió nhẹ.
• Tủ thiết bị (đầu phát, bộ khuếch đại, đầu phát mạng) có quạt; để trong tủ có thông gió tốt, cửa tủ kín bớt tiếng nhưng không bịt lỗ thoát nhiệt.
• Tiếng đường phố lọt qua cửa sổ: rèm dày giúp một phần với âm trung – cao; với tiếng xe tần số thấp, cửa sổ kín và kính tốt mới có tác dụng.

Tiếng nền càng thấp, càng xem được ở âm lượng nhỏ mà vẫn nghe đủ chi tiết — có lợi cho tai mình và cho hàng xóm.

Phòng nhỏ, ngân sách vừa: thứ tự ưu tiên

1. Đặt loa và ghế đúng góc, đúng khoảng cách — không tốn gì.
2. Chạy chương trình tự cân chỉnh có sẵn trong bộ khuếch đại (dùng micro kèm theo), đặt micro đúng chỗ ngồi.
3. Rèm dày che cửa kính, thảm dày giữa loa và ghế.
4. Tấm tiêu âm ở điểm phản xạ sớm tường bên.
5. Bẫy âm trầm ở góc, xử lý tường sau.

Loa thanh (soundbar) cũng hưởng lợi y như vậy: đặt ngang tai, không giấu trong hốc kệ sâu, xử lý tường bên nếu loa có chế độ phát dội tường tạo âm vòm.