Quán cà phê, quán ăn ồn: hiệu ứng Lombard khiến ai cũng nói to hơn

Quán ăn, quán cà phê ồn dần lên trong một buổi vì hiệu ứng Lombard: khi xung quanh ồn, con người tự động nói to hơn mà không hề để ý. Bàn này nói to thì bàn kia phải to hơn để nghe nhau, cả quán leo thang cho đến khi ai cũng gần như phải hét. Quán có trần cao, tường bê tông trần, sàn gạch, bàn ghế kim loại càng vang thì vòng leo thang này diễn ra càng nhanh.

Étienne Lombard và phát hiện năm 1909

Hiệu ứng mang tên Étienne Lombard, một bác sĩ tai mũi họng người Pháp. Năm 1909, ông mô tả rằng khi người nói bị đặt vào tiếng ồn — kể cả khi họ được dặn cứ nói bình thường — giọng của họ vẫn to lên. Ông dùng hiện tượng này để thử phát hiện người giả điếc: một người thật sự không nghe thấy tiếng ồn sẽ không nâng giọng, còn người nghe được thì không thể kìm.

Về sau, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và âm học phát hiện Lombard không chỉ là "to hơn". Trong tiếng ồn, người nói còn kéo dài nguyên âm, nâng cao độ giọng, nhấn rõ phụ âm, nói chậm lại. Nhiều loài động vật cũng có phản xạ tương tự: chim ở phố đông hót to hơn, cao hơn so với chim cùng loài ở vùng yên tĩnh.

Vì sao không ai kìm được

Khi nói, tai liên tục nghe lại giọng của chính mình để điều chỉnh. Nếu tiếng ồn xung quanh che mất phần giọng mình nghe được, não tăng âm lượng cho tới khi thấy "vừa đủ". Việc này diễn ra trong tích tắc, không qua ý thức. Muốn giữ giọng nhỏ trong quán ồn phải cố gắng rất nhiều, và người nghe bên kia bàn sẽ không nghe rõ.

Các nghiên cứu cho thấy giọng nói không tăng đúng bằng mức tiếng ồn tăng, thường chỉ tăng một phần. Nhưng trong quán đông, chính giọng nói của khách là nguồn ồn chính. Mỗi người nói to thêm một chút làm mức ồn nền tăng thêm một chút, rồi lại kéo mọi người nâng giọng tiếp. Các nhà âm học gọi đây là vòng phản hồi: quán không ồn vì một bàn nào cả, mà vì tất cả cùng đẩy nhau lên.

Quán đông người ồn cỡ nào

Không có số liệu chung cho quán ở Việt Nam, và mỗi quán mỗi khác. Theo các khảo sát đo đạc ở nhà hàng tại nhiều nước được công bố trên báo chí và tạp chí chuyên ngành, giờ cao điểm nhiều quán đông nằm quanh khoảng 75–85 dBA, có nơi cao hơn. Để dễ hình dung:

Các con số là khoảng để hình dung, không phải kết quả đo một quán cụ thể nào. Ở mức trên 80 dBA kéo dài cả buổi, nhân viên phục vụ là người chịu thiệt nhất vì họ ở đó cả ca.

Thiết kế quán làm Lombard nặng hơn

Xu hướng thiết kế quán vài chục năm gần đây — trần trần lộ ống kỹ thuật, tường bê tông hoặc gạch thô, sàn xi măng mài, bàn gỗ không khăn, ghế sắt — rất ít bề mặt hút âm. Tiếng nói, tiếng thìa chạm cốc, tiếng máy xay, máy pha cà phê dội khắp phòng với thời gian vang dài.

Ba yếu tố quyết định quán ồn tới đâu:

1. Thời gian vang: càng vang, tiếng từ các bàn khác càng lan rộng, chồng lên nhau thành một lớp ồn đặc.
2. Mật độ khách: bàn sát nhau, mỗi bàn đông người, khoảng cách giữa người nói và người nghe ở bàn khác ngắn.
3. Nhạc nền: mở nhạc to để "che" tiếng khách thường làm tình hình tệ hơn, vì nhạc lại là một nguồn ồn để khách phải nói át.

Chủ quán có thể làm gì

Với chủ quán ăn, quán cà phê nhỏ, quán ồn không chỉ làm khách mệt mà còn khiến khách ngồi ngắn hơn, nhân viên mệt và hay nhầm món. Các hướng xử lý, đi từ dễ đến khó:

• Xử lý trần: trần là bề mặt lớn nhất, lại xa tầm tay nên đặt tấm tiêu âm ở đó không ảnh hưởng không gian. Tấm treo lơ lửng (baffle) giữa các đường ống hợp với quán phong cách công nghiệp.
• Tường phía trên đầu người ngồi: tấm vải căng, tấm gỗ khe rãnh có lớp hút phía sau, tranh vải có lõi xốp.
• Ghế bọc nệm, sofa dài dọc tường: vừa hút âm vừa ngồi lâu dễ chịu.
• Vách ngăn thấp, chậu cây, kệ chia quán thành nhiều khu nhỏ, giảm đường truyền tiếng giữa các bàn.
• Tách khu pha chế hoặc che máy xay bằng hộp giảm âm, đặt máy xay ở góc có tấm hút âm phía sau.
• Giảm nhạc nền theo giờ: lúc quán đông nên hạ nhạc chứ không tăng.
• Ưu tiên vật liệu chống cháy cho mọi tấm tiêu âm — quán có bếp, có đèn, đông người; mút xốp thường là mồi lửa và sinh khói độc.

Không cần biến quán thành phòng thu. Một chút tiếng rì rầm là "không khí quán", làm khách thấy quán đông vui và giúp riêng tư cho từng bàn. Mục tiêu là để hai người ngồi đối diện nói chuyện được ở giọng bình thường.

Khách hàng có thể làm gì

• Chọn chỗ ngồi sát tường có sofa, góc có rèm hoặc khu có trần thấp; tránh ngồi giữa quán ngay dưới trần cao.
• Tránh ngồi gần quầy pha chế, máy xay, cửa bếp, loa.
• Bàn nhỏ, ngồi chéo góc với nhau thay vì đối diện qua bàn dài.
• Hẹn vào khung giờ vắng nếu cuộc gặp cần nói chuyện nhiều.
• Người nghe kém, người đeo máy trợ thính, người lớn tuổi thường khổ nhất trong quán ồn — nên để họ chọn chỗ.

Lombard ở nơi khác: từ lớp học đến bệnh viện

Hiệu ứng này có mặt ở mọi không gian đông người: căng tin, sảnh tiệc cưới, lớp học giờ ra chơi, phòng chờ bệnh viện, văn phòng mở. Ở lớp học, giáo viên phải nói át tiếng ồn cả ngày nên bệnh lý giọng nói ở giáo viên được nhiều nghiên cứu ghi nhận là phổ biến hơn so với nhiều nghề khác. Ở tiệc cưới có ban nhạc, khách phải ghé sát tai nhau để chúc tụng. Cách giải quyết ở đâu cũng giống nhau về nguyên lý: giảm vang, giảm nguồn ồn nền, chia không gian.

Trong công nghệ, các nhà nghiên cứu tổng hợp giọng nói cũng mô phỏng "giọng Lombard" để loa thông báo hay trợ lý giọng nói dễ nghe hơn ở nơi ồn — bằng chứng là cách con người tự chỉnh giọng có cơ sở âm học rõ ràng.