Lớp học vang ồn: âm học lớp học và giọng nói của giáo viên

Lớp học vang ồn khiến học sinh nghe sót lời giảng và giáo viên phải nói to suốt ngày. Hai thứ quyết định một lớp học "dễ nghe" là tiếng ồn nền thấp và thời gian vang ngắn: tiêu chuẩn âm học lớp học của Mỹ (ANSI/ASA S12.60) đặt mức ồn nền khi lớp trống khoảng 35 dBA và thời gian vang khoảng 0,6–0,7 giây tuỳ thể tích phòng. Phần lớn lớp học tường gạch, trần phẳng, sàn gạch, quạt trần chạy và cửa sổ mở ra sân trường đều cách xa các mức này.

Trẻ em nghe trong lớp khác người lớn

Người lớn nghe một câu không trọn vẫn đoán được nhờ vốn từ và ngữ cảnh. Trẻ nhỏ, nhất là lớp đầu cấp, đang học từ mới, chưa có đủ vốn để "điền chỗ trống". Vì vậy trẻ cần lời nói rõ hơn và nổi hơn hẳn so với tiếng ồn xung quanh.

Các hướng dẫn âm học trường học thường khuyên giọng giáo viên tới tai học sinh phải lớn hơn tiếng ồn nền khoảng 15 dB. Ở lớp có quạt trần, tiếng xe ngoài đường, tiếng lớp bên cạnh, mức chênh này rất khó đạt ở các bàn cuối. Nhóm chịu thiệt nhiều nhất gồm:

• Trẻ nhỏ đang học đọc, học phát âm.
• Trẻ đang học bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ (lớp ngoại ngữ, trẻ con em đồng bào dân tộc học bằng tiếng Việt).
• Trẻ có vấn đề về thính lực, kể cả viêm tai giữa tạm thời — rất hay gặp ở lứa mầm non và tiểu học.
• Trẻ khó tập trung, dễ bị phân tán bởi tiếng động.

Tiếng vang: kẻ thù vô hình của lời giảng

Lớp học điển hình ở Việt Nam là phòng chữ nhật khoảng 50–60 m², trần cao trên 3 m, tường sơn, sàn gạch, bàn ghế gỗ hoặc nhựa, bảng xanh hoặc bảng trắng. Gần như không có bề mặt hút âm. Khi lớp trống, vỗ tay sẽ nghe đuôi tiếng dội dài.

Lúc có học sinh, quần áo và cơ thể người hút bớt một phần âm, nhưng tiếng ồn cũng tăng theo: tiếng kéo ghế, tiếng lật sách, tiếng nói nhỏ. Tiếng vang cộng thêm tiếng ồn nền làm phụ âm trong lời giáo viên bị che. Học sinh bàn cuối nghe thấy cô nói, nhưng không chắc cô nói "bốn" hay "bốc", "nhân" hay "nhanh".

Giáo viên trả giá bằng giọng nói

Trong lớp ồn, giáo viên rơi vào hiệu ứng Lombard: tự nâng giọng để nghe được chính mình và để học sinh nghe thấy. Làm vậy năm tiết mỗi ngày, nhiều ngày liên tiếp, dây thanh chịu tải rất nặng. Nhiều nghiên cứu ở các nước ghi nhận rối loạn giọng nói gặp ở giáo viên thường hơn so với nhiều nghề khác; khàn tiếng, mất tiếng sau tuần học là chuyện nhiều thầy cô quen.

Khi nào giáo viên nên đi khám tai mũi họng:

• Khàn tiếng kéo dài hơn hai đến ba tuần, không đỡ sau kỳ nghỉ.
• Đau khi nói, nuốt vướng, mất tiếng hoàn toàn.
• Ù tai kéo dài, nghe kém đi — nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, cần khám ngay.

Các mức tham khảo cho lớp học

QCVN 26:2010/BTNMT xếp khu vực quanh trường học vào nhóm "đặc biệt" với giới hạn tiếng ồn môi trường thấp hơn khu dân cư thông thường, đo theo mức tương đương Leq. Đó là quy chuẩn cho tiếng ồn bên ngoài, không phải tiêu chuẩn âm học bên trong lớp. Anh Quốc có tài liệu hướng dẫn riêng cho trường học (Building Bulletin 93); nhiều nước khác cũng có quy định tương tự.

Nguồn ồn trong lớp học Việt Nam

Từ bên ngoài

• Đường phố, nhất là trường mặt đường lớn ở thành phố.
• Sân trường giờ thể dục, giờ ra chơi của lớp khác.
• Lớp bên cạnh qua vách mỏng, cửa thông hành lang mở.
• Loa phát thanh trường, công trình xây dựng gần trường.

Từ bên trong

• Quạt trần, quạt treo tường cũ kêu lạch cạch — trong lớp không điều hoà, đây thường là nguồn ồn nền liên tục lớn nhất.
• Máy điều hoà, máy chiếu có quạt tản nhiệt.
• Chân bàn ghế sắt kéo trên sàn gạch.

Cải thiện một lớp học có sẵn

Không phải trường nào cũng xây mới được. Với lớp học có sẵn, vài hướng làm phổ biến:

1. Trần tiêu âm: trần là diện tích lớn nhất, xa tầm tay học sinh. Thay trần thạch cao phẳng bằng tấm trần hút âm (bông khoáng, sợi khoáng có phân hạng chống cháy) là cách hiệu quả nhất để giảm vang. Việc này cần nhà trường và đơn vị thi công có chuyên môn.
2. Mảng tường phía sau lớp: tường đối diện bảng thường dội tiếng giáo viên ngược lại. Một mảng bảng ghim bằng nỉ dày, bảng trưng bày tranh của học sinh bằng vật liệu mềm vừa có ích vừa trang trí.
3. Bảo dưỡng quạt: tra dầu, cân cánh quạt, thay quạt kêu. Chi phí thấp, hiệu quả rõ với tiếng ồn nền.
4. Chân bàn ghế có đệm: miếng đệm nỉ, đệm cao su dưới chân ghế làm hết tiếng rít khi kéo.
5. Đóng cửa phía hành lang khi lớp bên cạnh hoặc sân trường đang ồn, nếu vẫn đảm bảo thông gió.
6. Bố trí chỗ ngồi: trẻ nghe kém, trẻ dễ phân tán nên ngồi gần nơi giáo viên đứng giảng, xa cửa sổ mặt đường và xa quạt.

Mọi vật liệu đưa vào lớp học phải an toàn cháy, không bụi sợi bay ra, gắn chắc chắn. Không bịt kín cửa sổ, lỗ thông gió, cửa thoát hiểm để "cho yên".

Micro và loa trợ giảng: dùng thế nào cho đúng

Nhiều giáo viên dùng bộ micro đeo và loa nhỏ để đỡ phải gào. Cách này giúp dây thanh, nhưng nếu loa đặt ngay cạnh, mở to, lớp vang thì tiếng loa cũng dội và có khi còn lan sang lớp bên cạnh. Nên mở vừa đủ để bàn cuối nghe rõ, đặt loa hướng về phía học sinh, không chĩa vào tường kính. Ở các nước, có lớp học dùng hệ thống khuếch đại đều nhiều loa để giọng giáo viên rải đều cả phòng, thay vì một loa thật to ở đầu lớp.

Phụ huynh có thể làm gì

• Để ý nếu con hay nói "cô nói nhỏ quá", hay chép sai bài, hay hỏi lại ở nhà: có thể con ngồi chỗ khó nghe, hoặc có vấn đề thính lực cần khám tai mũi họng hoặc bác sĩ nhi.
• Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm về chỗ ngồi, thay vì tự kết luận.
• Trong họp phụ huynh, nếu lớp có quạt hỏng, tiếng ồn lớn, có thể đề xuất nhà trường xử lý — việc nhỏ nhưng ảnh hưởng cả năm học.