Misophonia là tình trạng giảm khả năng chịu đựng với một số âm thanh cụ thể — hay gặp nhất là tiếng nhai, tiếng húp, tiếng thở, tiếng gõ bút, gõ phím — khiến người nghe bứt rứt, khó chịu, tức giận hoặc muốn bỏ đi, mạnh hơn hẳn so với phản ứng của phần lớn người khác. Phản ứng này không phụ thuộc vào độ to: một tiếng nhai nhỏ cũng có thể gây khó chịu dữ dội. Thuật ngữ được Pawel và Margaret Jastreboff đặt ra khoảng năm 2001, và một nhóm chuyên gia quốc tế đã đưa ra định nghĩa đồng thuận năm 2022; đến nay misophonia vẫn đang được nghiên cứu.
"Ghét âm thanh": một cái tên còn trẻ
Chữ misophonia ghép từ tiếng Hy Lạp: miso là ghét, phonia là âm thanh. Hai nhà khoa học thính học Pawel và Margaret Jastreboff, vốn nổi tiếng với các công trình về ù tai, đề xuất thuật ngữ này vào khoảng năm 2001 để mô tả những người đến phòng khám than phiền không phải vì âm thanh quá to, mà vì một số âm thanh cụ thể khiến họ khó chịu đến mức không chịu nổi.
Suốt hơn một thập niên sau đó, misophonia ít được biết đến, nhiều người mang nó mà không biết có tên gọi. Từ khoảng giữa thập niên 2010, số nghiên cứu tăng nhanh. Năm 2022, một nhóm chuyên gia do Susan Swedo dẫn đầu công bố định nghĩa đồng thuận: misophonia là một rối loạn giảm khả năng chịu đựng đối với những âm thanh cụ thể hoặc các kích thích gắn với chúng, gây ra phản ứng cảm xúc, sinh lý và hành vi tiêu cực mạnh mà phần lớn người khác không có.
Misophonia hiện chưa được liệt kê như một chẩn đoán riêng trong các hệ thống phân loại bệnh lớn. Các nhà nghiên cứu vẫn đang thảo luận nên xếp nó vào đâu.
Những âm thanh hay "kích hoạt"
Âm thanh gây phản ứng được gọi là tác nhân kích hoạt (trigger). Mỗi người có danh sách riêng, nhưng có những nhóm rất hay gặp:
| Nhóm | Ví dụ |
|---|---|
| Âm thanh từ miệng khi ăn uống | Nhai, nhai kẹo cao su, húp, nuốt, chép miệng, nhai đá |
| Âm thanh từ mũi, hơi thở | Thở mạnh, khụt khịt, sụt sịt, ngáy |
| Âm thanh lặp lại từ tay, đồ vật | Bấm bút, gõ phím, gõ ngón tay xuống bàn, rung chân, lật giấy |
| Âm thanh môi trường | Tiếng tích tắc đồng hồ, tiếng chó sủa, tiếng giày cao gót |
Một điểm đặc trưng: tác nhân thường là âm thanh do người khác tạo ra, và nhiều khi là người thân thiết nhất — cha mẹ, vợ chồng, đồng nghiệp ngồi cạnh. Tiếng nhai của chính mình thường không gây khó chịu. Ở một số người, chỉ cần nhìn thấy động tác liên quan, như ai đó rung chân hay nhai, cũng gây phản ứng; hiện tượng này đôi khi được gọi là misokinesia.
Cảm giác khi bị kích hoạt
Người có misophonia thường mô tả một phản ứng tức thì, khó kiểm soát:
- Bứt rứt, khó chịu dâng lên nhanh, có thể chuyển thành cáu giận, ghê sợ hoặc lo âu.
- Cơ thể căng lên: tim đập nhanh, nóng người, căng cơ, nắm chặt tay.
- Thôi thúc muốn thoát ra: rời khỏi phòng, bịt tai, bật nhạc, hoặc muốn người kia dừng lại ngay.
- Sau đó thường là cảm giác xấu hổ, tội lỗi vì đã phản ứng mạnh với người mình thương.
Phần lớn người có misophonia biết phản ứng của mình là quá mức so với tình huống, nhưng không thể "tắt" nó bằng ý chí. Đây là điều quan trọng để người xung quanh hiểu: họ không cố tình khó tính.
Misophonia bắt đầu từ đâu
Nhiều người kể rằng misophonia bắt đầu từ cuối tuổi thơ hoặc tuổi dậy thì, thường với một tác nhân ban đầu, rồi danh sách tác nhân rộng dần theo thời gian. Mức độ có thể nhẹ — chỉ khó chịu thoáng qua — đến nặng, khiến người đó tránh ăn chung với gia đình, khó làm việc ở văn phòng mở, căng thẳng trong quan hệ.
Về cơ chế, các nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu. Một nghiên cứu chụp não của nhóm tại Đại học Newcastle (Anh) công bố năm 2017 ghi nhận khi người có misophonia nghe âm thanh kích hoạt, một vùng não liên quan tới xử lý cảm xúc và cảm nhận trạng thái cơ thể (thuỳ đảo trước) hoạt động mạnh hơn và kết nối khác so với nhóm đối chứng. Các nghiên cứu khác đề cập vai trò của hệ thống xử lý cảm xúc, sự chú ý và các phản xạ có điều kiện. Chưa có lời giải thích nào được coi là đầy đủ.
Misophonia không phải là vấn đề của tai: phần lớn người có misophonia nghe bình thường. Nó có thể đi kèm với một số tình trạng khác như ù tai, lo âu, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, nhưng cũng có thể xuất hiện một mình.
Mức độ phổ biến: chưa có con số chắc chắn
Các nghiên cứu khảo sát ở nhiều nước cho những con số khác nhau khá xa, tuỳ cách định nghĩa và cách chọn mẫu. Điều các nhà nghiên cứu đồng ý là khó chịu ở mức nhẹ với tiếng nhai, tiếng thở khá phổ biến, còn misophonia ở mức ảnh hưởng rõ tới cuộc sống thì ít hơn. Định nghĩa đồng thuận năm 2022 được kỳ vọng giúp các nghiên cứu sau so sánh được với nhau.
Sống chung với misophonia
Những điều nhiều người thấy hữu ích
- Gọi tên được tình trạng: nhiều người nhẹ nhõm khi biết điều mình trải qua có tên gọi và không chỉ mình mình bị.
- Tiếng nền và che lấp: bật nhạc nhẹ, tiếng nền đều khi ăn chung hay làm việc, hoặc dùng nút tai, tai nghe ở âm lượng an toàn để giảm độ nổi bật của tác nhân.
- Sắp xếp chỗ ngồi: ở văn phòng, ngồi xa người hay gõ bút; ở nhà, bữa ăn có nhạc nền.
- Nói chuyện với người thân lúc bình tĩnh: giải thích đây là phản ứng mình không kiểm soát được, không phải lỗi của họ; cùng thống nhất một tín hiệu nhẹ nhàng khi cần.
- Tìm hỗ trợ chuyên môn: một số phương pháp tâm lý, như liệu pháp nhận thức – hành vi, đang được nghiên cứu cho misophonia và cho thấy kết quả hứa hẹn ở một số người.
Cho gia đình, đồng nghiệp
- Đừng chế giễu hay cố tình tạo tiếng để "thử".
- Đừng coi phản ứng là sự xúc phạm cá nhân; người có misophonia thường đang cố gắng kìm chế.
- Những điều chỉnh nhỏ — nhai khép miệng, không bấm bút liên tục, bật nhạc nền trong bữa ăn — có thể giúp rất nhiều.
- Với trẻ em và thiếu niên: không quát mắng khi trẻ bỏ bữa hay bịt tai; tìm hiểu và đưa trẻ đi khám nếu tình trạng kéo dài.
Khi nào cần đi khám
- Khó chịu với âm thanh đến mức bỏ ăn chung với gia đình, bỏ học, bỏ việc, tránh gặp gỡ, xung đột thường xuyên với người thân.
- Kèm lo âu, buồn chán kéo dài, mất ngủ.
- Kèm ù tai kéo dài, ù tai có chóng mặt, đau tai, chảy dịch tai, hoặc tiếng bình thường bỗng thấy quá to.
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: khám tai mũi họng ngay.
Nên bắt đầu ở bác sĩ tai mũi họng để kiểm tra tai và thính lực, sau đó có thể được giới thiệu tới chuyên gia tâm lý lâm sàng. Trẻ em nên đi khám bác sĩ nhi trước. Misophonia cần được đánh giá bởi người có chuyên môn; bài viết không dùng để tự chẩn đoán.
Góc nhìn hôm nay
Misophonia là ví dụ rõ nhất cho thấy tiếng ồn không chỉ là chuyện decibel: một tiếng nhai nhỏ hơn tiếng quạt vẫn có thể làm một người bứt rứt đến mức phải rời bàn ăn. Hiểu điều đó giúp gia đình, lớp học và văn phòng tử tế hơn với nhau. Người muốn tìm hiểu có thể đọc bài công bố định nghĩa đồng thuận của Swedo và cộng sự năm 2022, các tài liệu của những tổ chức hỗ trợ người có misophonia ở nước ngoài, và trao đổi với chuyên gia thính học, tâm lý trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Misophonia là gì?
Misophonia là tình trạng giảm khả năng chịu đựng với một số âm thanh cụ thể, như tiếng nhai, tiếng thở, tiếng gõ bút, gây phản ứng cảm xúc và cơ thể mạnh mà phần lớn người khác không có. Thuật ngữ do Pawel và Margaret Jastreboff đặt ra khoảng năm 2001.
Vì sao nghe tiếng nhai lại thấy khó chịu?
Khó chịu nhẹ với tiếng nhai khá phổ biến. Nếu phản ứng mạnh, khó kiểm soát và ảnh hưởng tới sinh hoạt, đó có thể là biểu hiện của misophonia. Nghiên cứu cho thấy liên quan tới cách não xử lý cảm xúc với âm thanh, không phải vấn đề của tai.
Misophonia có chữa được không?
Hiện chưa có phương pháp điều trị được công nhận rộng rãi. Một số phương pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức – hành vi đang được nghiên cứu và cho kết quả hứa hẹn ở một số người. Nên gặp chuyên gia để được đánh giá và hỗ trợ.
Misophonia có phải là khó tính không?
Không. Người có misophonia thường biết phản ứng của mình là quá mức nhưng không thể tắt nó bằng ý chí. Định nghĩa đồng thuận năm 2022 coi đây là một rối loạn thật sự, đang tiếp tục được nghiên cứu.
Misophonia khám ở chuyên khoa nào?
Nên bắt đầu ở bác sĩ tai mũi họng để kiểm tra tai và thính lực, sau đó có thể gặp chuyên gia tâm lý lâm sàng. Trẻ em nên khám bác sĩ nhi trước.
