Tăng nhạy cảm thính giác (hyperacusis) là tình trạng những âm thanh ở mức bình thường với hầu hết mọi người — tiếng bát đũa, tiếng nước chảy, tiếng xe ngoài đường, tiếng người nói to — lại được cảm nhận là quá to, khó chịu, thậm chí gây đau tai. Nó khác với nhạy cảm tiếng ồn (một đặc điểm tính cách) và misophonia (phản ứng cảm xúc với âm thanh cụ thể). Hyperacusis hay đi kèm ù tai và có nhiều nguyên nhân khác nhau; nó cần được bác sĩ tai mũi họng và chuyên gia thính học đánh giá, không nên tự xử lý bằng cách bịt tai suốt ngày.
Khi thế giới bỗng to lên
Người có hyperacusis thường mô tả: tiếng thìa chạm cốc như tiếng kim loại đập vào tai, tiếng trẻ con reo vui làm nhói tai, tiếng máy sấy tóc không chịu nổi, siêu thị và quán ăn trở thành nơi đáng sợ. Với người xung quanh, những âm thanh đó hoàn toàn bình thường, nên người có hyperacusis hay bị hiểu nhầm là "làm quá".
Điều nghịch lý: nhiều người có hyperacusis nghe hoàn toàn bình thường khi đo thính lực, thậm chí một số còn bị nghe kém nhẹ. Vấn đề không nằm ở việc nghe được âm nhỏ, mà ở cách hệ thính giác "khuếch đại" và đánh giá những âm ở mức trung bình và lớn.
Các dạng hyperacusis
Các nhà nghiên cứu, trong đó có nhóm của Richard Tyler (Đại học Iowa, Mỹ), đề xuất phân biệt nhiều dạng phản ứng, có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc cùng lúc:
| Dạng | Mô tả |
|---|---|
| Quá to (loudness) | Âm thanh vừa phải được cảm nhận là to hơn nhiều so với người khác |
| Khó chịu (annoyance) | Âm thanh gây bực bội, khó chịu mạnh |
| Sợ hãi (fear) | Lo sợ, né tránh những nơi có thể có tiếng to; đôi khi gọi là phonophobia |
| Đau (pain) | Âm thanh gây cảm giác đau trong tai, đôi khi kéo dài sau khi âm thanh đã dừng |
Phân biệt các dạng giúp chuyên gia chọn hướng hỗ trợ: dạng sợ hãi cần chú trọng phần tâm lý, dạng đau cần được đánh giá kỹ về tai.
Những gì có thể liên quan
Hyperacusis không phải một bệnh duy nhất mà là một triệu chứng có thể gặp trong nhiều hoàn cảnh. Những tình trạng thường được nhắc đến là có liên quan:
- Tiếp xúc tiếng ồn lớn: sau một buổi nhạc rất to, một tiếng nổ, hoặc nhiều năm làm việc nơi ồn.
- Ù tai: một tỉ lệ đáng kể người có ù tai cũng có hyperacusis, và ngược lại.
- Chấn thương đầu, chấn thương vùng cổ.
- Một số tình trạng thần kinh: đau nửa đầu (nhiều người nhạy cảm với âm thanh trong cơn đau), liệt mặt, một số hội chứng di truyền hiếm.
- Đặc điểm phát triển thần kinh: trẻ và người lớn tự kỷ thường có nhạy cảm giác quan, trong đó có âm thanh.
- Căng thẳng, lo âu, mệt mỏi kéo dài: có thể làm nặng thêm.
Ở nhiều người, không tìm được nguyên nhân rõ ràng. Cơ chế đang được nghiên cứu, với giả thuyết chính là hệ thính giác trung ương tăng "độ khuếch đại" sau khi phần ngoại vi bị tổn thương hoặc thay đổi, cộng với vai trò của hệ thống cảm xúc trong não.
Cái bẫy của việc bịt tai
Phản xạ tự nhiên khi âm thanh làm đau là bịt tai lại. Với hyperacusis, điều này hợp lý trong những tình huống thật sự ồn — đi qua công trường, xem pháo hoa, dự tiệc nhạc lớn. Nhưng các chuyên gia thính học thường cảnh báo: đeo nút tai, chụp tai suốt ngày ở cả những nơi yên tĩnh có thể khiến tình trạng nặng hơn.
Lý do được giải thích là hệ thính giác tự điều chỉnh theo môi trường. Khi bị "bỏ đói" âm thanh quá lâu, nó có xu hướng tăng độ nhạy để bù lại, và khi tháo nút tai ra, mọi thứ càng có vẻ to hơn. Vòng luẩn quẩn hình thành: càng nhạy càng bịt, càng bịt càng nhạy. Vì vậy, việc dùng thiết bị bảo vệ tai nên được trao đổi với chuyên gia, cân bằng giữa bảo vệ khi cần và giữ cho tai được tiếp xúc với âm thanh bình thường.
Đánh giá và hỗ trợ
Đánh giá
Bác sĩ tai mũi họng khám tai, loại trừ các nguyên nhân cần điều trị. Chuyên gia thính học có thể đo thính lực và đo ngưỡng khó chịu với âm lượng (loudness discomfort level — mức âm mà người được đo bắt đầu thấy khó chịu), kèm các bảng hỏi về mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt. Kết quả giúp theo dõi tiến triển.
Hướng hỗ trợ
- Liệu pháp âm thanh: dưới hướng dẫn của chuyên gia, cho tai tiếp xúc dần với âm thanh nền nhẹ nhàng, đều đặn để hệ thính giác "hiệu chỉnh" lại. Một số phương pháp, như liệu pháp tái huấn luyện ù tai do Jastreboff phát triển, cũng được áp dụng cho hyperacusis.
- Hỗ trợ tâm lý: liệu pháp nhận thức – hành vi có thể giúp giảm nỗi sợ, sự né tránh và căng thẳng gắn với âm thanh.
- Điều chỉnh môi trường hợp lý: giảm tiếng ồn không cần thiết trong nhà, vật liệu tiêu âm giảm tiếng vang, nhưng không biến nhà thành nơi im phăng phắc.
Nhiều người cải thiện dần theo thời gian với hỗ trợ phù hợp. Tiến trình thường tính bằng tháng, cần kiên nhẫn.
Sống cùng hyperacusis
- Lên kế hoạch: chọn giờ vắng để đi chợ, siêu thị; chọn bàn ở góc quán, xa loa, xa bếp.
- Mang theo thiết bị bảo vệ tai cho tình huống ồn bất ngờ, nhưng tháo ra khi đã về nơi yên.
- Nói với người xung quanh: giải thích ngắn gọn rằng một số âm thanh làm mình đau tai thật sự, đề nghị những điều chỉnh nhỏ như hạ âm lượng tivi, đóng cửa nhẹ tay.
- Bảo vệ tai khỏi tiếng ồn thật sự lớn: tránh tiếp xúc thêm tiếng ồn có hại, vì tổn thương thính giác có thể làm tình trạng nặng hơn.
- Với trẻ em: đặc biệt trẻ tự kỷ, chụp tai giảm ồn là một hỗ trợ trong môi trường ồn như lễ hội, siêu thị; nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên can thiệp về cách dùng phù hợp, tránh để trẻ đeo suốt ngày.
Khi nào cần đi khám
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: khám tai mũi họng ngay — đây là tình huống cần xử trí sớm.
- Tiếng bình thường bỗng thấy quá to, hoặc đau tai khi nghe tiếng sinh hoạt bình thường, đặc biệt sau một lần tiếp xúc tiếng rất lớn.
- Ù tai kéo dài, ù tai kèm chóng mặt; đau tai, chảy dịch tai.
- Né tránh nơi đông người, bỏ học, bỏ việc, bỏ ăn chung vì sợ âm thanh.
- Kèm mất ngủ kéo dài, đau đầu thường xuyên, lo âu: có thể cần thêm khám thần kinh hoặc tâm lý lâm sàng.
Chuyên khoa đầu tiên nên đến là tai mũi họng; trẻ em đi khám bác sĩ nhi; bà bầu có thay đổi về thính giác nên báo bác sĩ sản. Bài viết chỉ cung cấp kiến thức phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán hay thay lời khuyên của bác sĩ.
Góc nhìn hôm nay
Hyperacusis nhắc rằng "to" là cảm nhận của từng người, không phải một con số cố định trên máy đo. Một gia đình, một lớp học, một văn phòng biết về tình trạng này sẽ dễ có những điều chỉnh nhỏ mà ý nghĩa: đóng cửa nhẹ tay, hạ âm lượng, báo trước khi dùng máy ồn. Người muốn tìm hiểu thêm có thể tìm tài liệu phổ thông về ù tai và hyperacusis của các hội thính học, và trao đổi với bác sĩ tai mũi họng, chuyên gia thính học tại các bệnh viện có khoa thính học.
Câu hỏi thường gặp
Hyperacusis là gì?
Hyperacusis, hay tăng nhạy cảm thính giác, là tình trạng âm thanh ở mức bình thường được cảm nhận là quá to, khó chịu hoặc gây đau tai. Nhiều người có hyperacusis vẫn có kết quả đo thính lực bình thường.
Vì sao tiếng bình thường lại thấy quá to?
Có thể liên quan tới tiếp xúc tiếng ồn lớn, ù tai, chấn thương đầu, đau nửa đầu, đặc điểm phát triển thần kinh hoặc căng thẳng kéo dài. Giả thuyết chính là hệ thính giác trung ương tăng độ khuếch đại. Cần đi khám tai mũi họng để được đánh giá.
Hyperacusis có nên đeo nút tai không?
Nên dùng ở nơi thật sự ồn, nhưng không đeo suốt ngày ở nơi yên. Các chuyên gia thính học cảnh báo bịt tai quá mức có thể khiến tai càng nhạy hơn khi tháo ra. Nên trao đổi với chuyên gia về cách dùng.
Hyperacusis khác misophonia thế nào?
Hyperacusis liên quan tới độ to: nhiều âm thanh ở mức bình thường bị cảm nhận là quá to hoặc gây đau. Misophonia là phản ứng cảm xúc mạnh với một số âm thanh cụ thể, như tiếng nhai, bất kể độ to.
Hyperacusis có khỏi được không?
Nhiều người cải thiện dần với hỗ trợ phù hợp như liệu pháp âm thanh và hỗ trợ tâm lý, tiến trình thường tính bằng tháng. Kết quả khác nhau giữa từng người, nên cần được theo dõi bởi bác sĩ và chuyên gia thính học.
