Báo cáo UNEP 2022 hay được nhắc với câu "thành phố ồn nhất thế giới" thực chất là một chương trong ấn phẩm Frontiers 2022 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, tổng hợp các nghiên cứu đã công bố về tiếng ồn ở nhiều thành phố. Nó không phải một cuộc đo đồng loạt bằng cùng một phương pháp, nên không thể đọc như bảng xếp hạng chính xác. Giá trị thật của chương này nằm ở chỗ khác: nó đưa tiếng ồn đô thị lên hàng vấn đề môi trường đáng lo, bên cạnh cháy rừng và biến đổi khí hậu.
Frontiers 2022 là gì
Frontiers là loạt báo cáo của UNEP điểm mặt những vấn đề môi trường mới nổi hoặc đang bị xem nhẹ. Bản năm 2022, công bố vào tháng 2/2022, có tên Noise, Blazes and Mismatches — gồm ba chương: tiếng ồn đô thị, cháy rừng và sự lệch nhịp mùa (phenology mismatch) giữa các loài do khí hậu thay đổi.
Chương về tiếng ồn mang tên Listen to Cities: From Noisy Environments to Positive Soundscapes. Tên chương đã nói ý chính: đừng chỉ coi thành phố là nơi cần giảm decibel, mà hãy nghĩ tới việc tạo ra những "cảnh quan âm thanh" dễ chịu — có tiếng chim, tiếng nước, tiếng người trò chuyện thay cho tiếng động cơ.
Câu chuyện "thành phố ồn nhất" bắt nguồn từ đâu
Trong chương có một hình minh hoạ liệt kê mức ồn được ghi nhận ở khoảng sáu mươi thành phố, lấy từ các nghiên cứu khác nhau. Con số được báo chí dẫn nhiều nhất là khoảng 119 dB ở Dhaka (Bangladesh), kèm một số thành phố Nam Á khác ở mức trên 100 dB. Từ hình đó, nhiều trang tin rút ra tít "Dhaka là thành phố ồn nhất thế giới", rồi các bản dịch lan đi kèm những "bảng xếp hạng" tự lập.
Vấn đề là các con số trong hình đến từ nhiều nghiên cứu riêng lẻ, mỗi nghiên cứu đo ở chỗ khác, lúc khác, bằng cách khác. Có nghiên cứu đo cạnh nút giao đông nhất, có nghiên cứu lấy giá trị cao nhất ghi được, có nghiên cứu lấy mức trung bình. Đặt chúng cạnh nhau để minh hoạ "tiếng ồn ở nhiều nơi đang rất cao" thì được; đem xếp hạng hơn kém thì không.
Đọc đúng con số 119 dB
Thử hình dung 119 dB là gì. Ở mức đó, đứng gần trong thời gian ngắn đã gây đau tai và nguy hiểm cho thính giác. Nếu cả một thành phố thật sự có mức trung bình như vậy, sinh hoạt bình thường là không thể. Nên con số này gần như chắc chắn là mức đỉnh hoặc mức cao ghi được tại một điểm nóng, không phải mức sống thường ngày của cư dân.
| Cách hiểu sai thường gặp | Cách hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Dhaka lúc nào cũng ồn 119 dB | Một nghiên cứu ghi nhận mức cao khoảng 119 dB ở điểm đo đông đúc |
| UNEP xếp hạng các thành phố ồn nhất | UNEP tổng hợp số liệu từ nhiều nghiên cứu để minh hoạ quy mô vấn đề |
| Thành phố không có trong hình là yên tĩnh | Thành phố đó có thể chỉ chưa có nghiên cứu được chọn đưa vào |
| So hai thành phố bằng con số trong hình | Không so được vì khác phương pháp, vị trí, thời điểm đo |
Với các thành phố Việt Nam cũng vậy. Có hay không có tên trong hình minh hoạ không nói lên Hà Nội hay TP.HCM ồn hơn hay kém thành phố nào. Muốn biết, phải xem số liệu quan trắc trong nước theo QCVN 26:2010/BTNMT.
Những điều chương báo cáo thật sự nói
Bỏ qua chuyện xếp hạng, chương Listen to Cities có mấy thông điệp chính đáng giá hơn nhiều:
- Tiếng ồn là mối nguy sức khoẻ cộng đồng. Báo cáo dẫn các ngưỡng khuyến nghị của WHO và các nghiên cứu cho thấy tiếp xúc lâu dài với tiếng ồn giao thông liên quan đến khó ngủ, khó chịu kéo dài và tăng nguy cơ bệnh tim mạch.
- Tiếng ồn ảnh hưởng cả động vật. Chim ở thành phố phải thay đổi cách hót — hót to hơn, cao hơn hoặc vào giờ khác — để át tiếng ồn. Nhiều loài khó tìm bạn, khó nghe tiếng kẻ thù.
- Người nghèo thường chịu ồn nhiều hơn. Nhà giá rẻ hay nằm sát đường lớn, đường sắt, khu công nghiệp.
- Giải pháp nằm ở quy hoạch. Mở rộng cây xanh, không gian công cộng yên tĩnh, ưu tiên đi bộ và xe đạp, giảm tốc độ xe, thiết kế công trình hướng phòng ngủ về phía yên.
- Nghĩ theo cảnh quan âm thanh (soundscape): không chỉ bớt tiếng xấu mà còn thêm tiếng tốt — tiếng nước, tiếng chim, tiếng lá — cách tiếp cận đã được chuẩn hoá trong bộ tiêu chuẩn ISO 12913.
Vì sao báo chí thích "bảng xếp hạng"
Một con số duy nhất và một cái tên đứng đầu là thứ dễ chia sẻ. "Thành phố ồn nhất" gây tò mò hơn "tiếng ồn đô thị là vấn đề sức khoẻ cộng đồng bị xem nhẹ". Nhưng chính sự đơn giản hoá đó làm người đọc bỏ lỡ phần quan trọng: tiếng ồn ở thành phố nào cũng là chuyện quy hoạch, giao thông và thói quen, giải quyết được nếu muốn.
Bài học đọc tin chung: khi thấy một "bảng xếp hạng" môi trường, hãy tìm báo cáo gốc. Xem người ta đo cái gì, ở đâu, bằng cách nào. Phần lớn sự hiểu lầm biến mất sau năm phút đọc phần phương pháp.
Đọc báo cáo gốc thế nào
Người muốn tự đọc có thể tìm ấn phẩm Frontiers 2022: Noise, Blazes and Mismatches trên trang của UNEP, bản tiếng Anh, tải miễn phí. Vài gợi ý cho người không quen đọc báo cáo khoa học:
- Đọc phần tóm tắt đầu chương trước, rồi mới xem hình minh hoạ.
- Với mỗi hình có số liệu, tìm chú thích nguồn ở cuối chương — sẽ thấy mỗi con số đến từ một nghiên cứu khác nhau.
- Chú ý các khuyến nghị cho nhà quy hoạch ở cuối chương: đây là phần có ích nhất cho người làm chính sách và người quan tâm đến nơi mình sống.
- Đọc kèm bộ Environmental Noise Guidelines năm 2018 của WHO châu Âu để hiểu các ngưỡng khuyến nghị (ví dụ khoảng 53 dB Lden và 45 dB Lnight cho giao thông đường bộ).
Điều người sống ở phố có thể mang về
Không cần biết thành phố mình đứng thứ mấy để làm gì đó với tiếng ồn quanh nhà. Mấy việc thực tế:
- Chọn phòng ngủ ở phía không nhìn ra đường lớn nếu có thể chọn.
- Khi mua, thuê nhà, đến xem cả lúc khuya chứ không chỉ ban ngày.
- Tìm những "góc yên" trong thành phố — công viên lớn, sân chùa, bờ hồ sáng sớm — và dành thời gian ở đó. Báo cáo của UNEP nhấn mạnh giá trị của các không gian xanh yên tĩnh với sức khoẻ tinh thần.
- Ủng hộ những thay đổi nhỏ ở khu phố: hạn chế loa, giữ giờ yên tĩnh, trồng thêm cây — cây không chặn được nhiều decibel nhưng làm phố dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố nào ồn nhất thế giới theo UNEP?
UNEP không công bố bảng xếp hạng chính thức. Báo cáo Frontiers 2022 có hình minh hoạ tổng hợp mức ồn từ nhiều nghiên cứu, trong đó con số cao nhất được dẫn là khoảng 119 dB ở Dhaka. Do khác phương pháp đo, không nên coi đó là thứ hạng.
Báo cáo UNEP 2022 về tiếng ồn tên là gì?
Đó là chương "Listen to Cities: From Noisy Environments to Positive Soundscapes" trong ấn phẩm Frontiers 2022: Noise, Blazes and Mismatches, công bố tháng 2/2022. Hai chương còn lại bàn về cháy rừng và sự lệch nhịp mùa của các loài.
Hà Nội có nằm trong danh sách thành phố ồn nhất không?
Dù có hay không có tên trong hình minh hoạ, điều đó cũng không nói Hà Nội ồn hơn hay kém thành phố khác, vì các con số không đo cùng cách. Muốn biết mức ồn ở Hà Nội, nên xem báo cáo quan trắc theo QCVN 26:2010/BTNMT.
Mức 119 dB nguy hiểm thế nào?
Ở khoảng 119 dB, tiếp xúc dù ngắn cũng đã gây đau tai và có thể hại thính giác. Vì vậy con số này nhiều khả năng là mức đỉnh tại một điểm nóng, không phải mức trung bình người dân sống hằng ngày.
Soundscape là gì?
Soundscape, hay cảnh quan âm thanh, là cách nhìn môi trường âm thanh như con người cảm nhận nó, không chỉ đếm decibel. Cách tiếp cận này đã có bộ tiêu chuẩn ISO 12913 và được UNEP khuyến khích trong quy hoạch đô thị.
