Điếc nghề nghiệp do tiếng ồn là tình trạng nghe kém tiến triển từ từ ở người làm việc lâu năm trong môi trường ồn, thường ảnh hưởng cả hai tai và không hồi phục. Dấu hiệu sớm hay gặp là ù tai sau ca làm, khó nghe lời nói khi có tiếng nền, hay phải hỏi lại. Ở Việt Nam, bệnh điếc nghề nghiệp do tiếng ồn nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội do Bộ Y tế ban hành; người lao động làm nơi ồn có quyền được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp, và nếu được chẩn đoán, giám định đủ điều kiện thì được hưởng chế độ theo luật.
Tiếng ồn làm hỏng tai theo cách nào
Trong ốc tai có hàng nghìn tế bào lông nhỏ, mỗi nhóm phụ trách một dải tần số. Tiếng ồn lớn kéo dài làm các tế bào này bị quá tải và tổn thương. Lúc đầu là mệt tạm thời — sau ca làm thấy ù, nghe kém, ngủ một đêm thì đỡ. Lặp lại hằng ngày qua nhiều năm, tổn thương trở thành vĩnh viễn: tế bào lông ở người không mọc lại.
Trên thính lực đồ, điếc do tiếng ồn có dấu hiệu khá đặc trưng: ngưỡng nghe giảm rõ ở vùng quanh 4.000 Hz (hay được gọi là "khuyết 4 kHz"), trong khi các tần số thấp hơn còn tương đối tốt ở giai đoạn đầu. Vì vùng này quan trọng cho việc phân biệt phụ âm, người bệnh thường than "nghe thấy mà không nghe rõ".
Dấu hiệu sớm cần để ý
- Ù tai sau ca làm: tiếng rít, tiếng ve, tiếng xì trong tai khi về nhà, lúc đầu hết sau một đêm, dần dần kéo dài hơn.
- Nghe kém tạm thời sau ca: thấy mọi thứ như nhỏ đi, phải vặn tivi to hơn buổi tối.
- Khó nghe khi có tiếng nền: ở quán ăn, đám cưới, cuộc họp đông người thì không theo kịp câu chuyện.
- Hay hỏi lại, nghe nhầm chữ: nhất là các chữ có phụ âm s, x, th, ph.
- Người nhà phàn nàn mình nói to, mở tivi to.
- Khó nghe tiếng chuông điện thoại, tiếng chim, tiếng trẻ con — những âm thanh cao.
Vì tiến triển chậm, nhiều người không nhận ra cho tới khi đã nghe kém đáng kể. Đó là lý do khám thính lực định kỳ quan trọng hơn cảm nhận chủ quan.
Ai có nguy cơ
| Nhóm nghề | Nguồn ồn thường gặp |
|---|---|
| Dệt, sợi, may công nghiệp | Máy dệt, máy kéo sợi chạy liên tục cả ca |
| Cơ khí, gò hàn, đóng tàu | Máy mài, máy cắt, búa gõ kim loại, khí nén |
| Xây dựng, khai thác đá, mỏ | Máy khoan đục bê tông, máy cắt, máy nghiền, nổ mìn |
| Chế biến gỗ | Máy cưa, máy bào, máy phay |
| Sản xuất xi măng, thép, giấy, nhựa | Lò, quạt công nghiệp, máy nghiền, máy ép |
| Vận hành máy phát điện, máy nén, trạm bơm | Động cơ lớn chạy liên tục |
| Dịch vụ âm nhạc, giải trí về đêm | Nhạc cường độ cao nhiều giờ |
| Hàng không, sân bay mặt đất | Động cơ máy bay, xe kéo, thiết bị mặt đất |
Không phải ai trong các nghề trên cũng bị. Nguy cơ phụ thuộc mức ồn thực tế, số giờ tiếp xúc mỗi ngày, số năm làm việc, việc có dùng bảo vệ tai đúng cách không, và cả yếu tố cá nhân.
Khung pháp lý cho người lao động
Giới hạn tiếp xúc
QCVN 24:2016/BYT về tiếng ồn tại nơi làm việc đặt mức tiếp xúc cho phép là 85 dBA trong 8 giờ, thời gian tiếp xúc giảm một nửa khi mức ồn tăng 3 dB. Bài riêng trong danh mục này giải thích con số đó với ca làm thực tế.
Trách nhiệm của người sử dụng lao động
Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, người sử dụng lao động có trách nhiệm quan trắc môi trường lao động, áp dụng biện pháp giảm yếu tố có hại, cấp phương tiện bảo vệ cá nhân, tổ chức khám sức khoẻ định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp cho người làm việc trong điều kiện có yếu tố có hại như tiếng ồn.
Bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm
Danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội do Bộ Y tế ban hành (Thông tư 15/2016/TT-BYT và các văn bản sửa đổi, bổ sung nếu có) có bệnh điếc nghề nghiệp do tiếng ồn. Văn bản này quy định cả tiêu chuẩn chẩn đoán và thời gian tiếp xúc tối thiểu.
Điều kiện hưởng chế độ
Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động, người lao động được hưởng chế độ bệnh nghề nghiệp khi bị bệnh thuộc danh mục do bị tác động của yếu tố có hại trong quá trình làm việc, và bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên theo kết quả giám định y khoa. Chế độ cụ thể (trợ cấp, phục hồi chức năng, chuyển đổi nghề…) phụ thuộc mức suy giảm và quy định hiện hành của bảo hiểm xã hội.
Đây là thông tin phổ thông. Hồ sơ, thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, công đoàn cơ sở, hoặc bộ phận an toàn lao động của nơi làm việc; tranh chấp phức tạp thì hỏi luật sư.
Người lao động nên giữ những gì
- Hợp đồng lao động, quyết định phân công vị trí làm việc — thể hiện mình làm ở khâu nào, bao lâu.
- Kết quả khám sức khoẻ định kỳ, kết quả đo thính lực các năm.
- Nếu được biết: kết quả quan trắc môi trường lao động tại vị trí làm việc.
- Sổ bảo hiểm xã hội, quá trình đóng.
Những giấy tờ này giúp việc chẩn đoán, giám định và giải quyết chế độ thuận lợi hơn, nhất là khi đã chuyển nơi làm.
Phòng tránh: những việc làm được ngay
- Đeo bảo vệ tai suốt thời gian ở nơi ồn, kể cả "chỉ vài phút" đi ngang khu máy chạy.
- Học cách đeo đúng: nút xốp phải vê nhỏ, kéo vành tai, nhét sâu và giữ cho nở ra.
- Tận dụng giờ nghỉ ở chỗ yên, không ngồi nghỉ ngay cạnh máy.
- Không nghe nhạc to sau ca làm: tai đã mệt cần được nghỉ.
- Báo cáo máy móc kêu bất thường: máy hỏng ổ bi, thiếu dầu, lỏng vỏ thường ồn hơn.
- Tham gia đầy đủ khám định kỳ và hỏi kết quả đo thính lực của mình.
Khi nào cần đi khám
- Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: đi khám tai mũi họng ngay, không chờ đợt khám định kỳ.
- Ù tai sau ca làm kéo dài sang ngày hôm sau, hoặc ù tai thường xuyên.
- Ù tai kèm chóng mặt, mất thăng bằng.
- Đau tai, chảy dịch tai.
- Thấy khó nghe dần, người nhà nhắc mình nói to, hỏi lại nhiều.
- Mất ngủ kéo dài, đau đầu thường xuyên.
Khi khám, nói rõ nghề nghiệp, số năm làm nơi ồn và loại bảo vệ tai đang dùng. Việc chẩn đoán bệnh nghề nghiệp do cơ sở khám bệnh nghề nghiệp đủ điều kiện thực hiện.
Góc nhìn hôm nay: một bệnh phòng được hoàn toàn
Điếc do tiếng ồn không chữa khỏi được, nhưng gần như phòng được hoàn toàn: giảm ồn ở nguồn, đeo bảo vệ tai đúng, đo thính lực đều đặn để phát hiện sớm. Tài liệu nên đọc thêm: QCVN 24:2016/BYT, Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, các hướng dẫn của NIOSH về phòng ngừa nghe kém do tiếng ồn nghề nghiệp, và tổng quan của Basner và cộng sự trên tạp chí The Lancet năm 2014 về tác động của tiếng ồn tới thính giác.
Câu hỏi thường gặp
Điếc nghề nghiệp do tiếng ồn có chữa được không?
Không. Tế bào lông trong ốc tai đã tổn thương không mọc lại, nên nghe kém do tiếng ồn là vĩnh viễn. Người bệnh có thể được tư vấn máy trợ thính và cần bảo vệ tai để bệnh không nặng thêm.
Dấu hiệu sớm của điếc nghề nghiệp là gì?
Hay gặp nhất là ù tai sau ca làm, nghe kém tạm thời buổi tối, khó nghe lời nói khi có tiếng nền và hay phải hỏi lại. Khám thính lực định kỳ có thể phát hiện tổn thương trước khi người lao động tự nhận ra.
Bị điếc nghề nghiệp được hưởng chế độ gì?
Bệnh điếc nghề nghiệp do tiếng ồn thuộc danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội. Người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên theo giám định y khoa được hưởng chế độ theo Luật An toàn, vệ sinh lao động. Thủ tục cụ thể hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc công đoàn.
Làm việc bao lâu nơi ồn thì bị điếc nghề nghiệp?
Không có con số chung cho mọi người. Nguy cơ phụ thuộc mức ồn, số giờ mỗi ngày, số năm làm việc và việc có bảo vệ tai đúng hay không. Văn bản về bệnh nghề nghiệp có quy định thời gian tiếp xúc tối thiểu để xem xét chẩn đoán.
Khuyết 4 kHz trên thính lực đồ là gì?
Đó là chỗ ngưỡng nghe giảm rõ quanh tần số 4.000 Hz, dấu hiệu thường gặp của tổn thương do tiếng ồn. Bác sĩ sẽ kết hợp với tiền sử nghề nghiệp và các yếu tố khác để kết luận.
