Phố Việt ồn theo kiểu riêng vì tiếng ồn giao thông ở đây đến chủ yếu từ một mật độ xe máy rất dày, chạy kiểu dừng – chạy liên tục, kèm tiếng còi dày đặc, trên những con phố hẹp hai bên là nhà ống san sát dội âm qua lại. Mỗi chiếc xe máy không quá ồn, nhưng hàng nghìn chiếc cộng lại, thêm tiếng tăng ga, tiếng còi và những chiếc pô to, tạo ra một nền ồn dày, liên tục và nhiều tiếng đột ngột. Đó là "chữ ký âm thanh" khác hẳn đường phố đầy ô tô ở châu Âu hay Bắc Mỹ.
Cộng hàng nghìn tiếng nhỏ
Một xe máy phổ thông chạy chậm trong phố có tiếng không lớn. Nhưng tiếng ồn tính theo decibel cộng theo thang logarit: hai nguồn bằng nhau chỉ tăng khoảng 3 dB, mười nguồn bằng nhau tăng khoảng 10 dB, một trăm nguồn tăng khoảng 20 dB. Một con phố giờ tan tầm có hàng trăm xe máy cùng lúc trong tầm nghe — mức tổng vì vậy cao dù từng xe không ồn.
Đặc điểm của dòng xe máy:
- Mật độ rất dày: nhiều xe hơn trên cùng diện tích mặt đường so với dòng ô tô.
- Dừng – chạy liên tục: tắc nghẽn, đèn đỏ, chen lấn khiến xe tăng ga, giảm ga nhiều lần. Lúc tăng tốc từ trạng thái dừng là lúc động cơ ồn nhất.
- Gần người nghe: xe máy chạy sát vỉa hè, sát cửa nhà; không có dải phân cách hay khoảng lùi như đường ô tô ở nhiều nước.
- Khác biệt lớn giữa các xe: xe mới, bảo dưỡng tốt khá êm; xe cũ, pô mục, xe thay đổi kết cấu ống xả thì ồn vượt hẳn.
Tiếng còi: phần ồn mang tính "văn hoá"
Ở nhiều nước, còi là tín hiệu khẩn cấp dùng hiếm hoi. Ở phố Việt, còi được dùng như một cách giao tiếp: báo "mình đang ở đây", xin vượt, nhắc người phía trước đi khi đèn xanh. Mỗi tiếng còi ngắn, nhưng cộng lại thành tiếng nền đặc trưng của giờ cao điểm.
Tiếng còi khó chịu hơn tiếng động cơ ở cùng mức năng lượng: nó đột ngột, tần số trung – cao là vùng tai nhạy nhất, và có tính cảnh báo khiến người nghe giật mình. Quy định giao thông hạn chế dùng còi trong khu đông dân cư vào ban đêm và không cho dùng còi liên tục, còi quá to; việc dùng còi đúng luật là chủ đề riêng, ở đây chỉ nhấn mạnh rằng bớt còi là cách giảm ồn phố rẻ nhất.
Phố nhà ống: hẻm núi dội âm
Hình thái đô thị Việt — phố hẹp, nhà ống cao ba bốn tầng san sát hai bên, mặt tiền phẳng, ít khoảng lùi — biến mỗi con phố thành một "hẻm núi đô thị". Âm thanh từ dòng xe dội qua lại giữa hai dãy mặt tiền nhiều lần trước khi thoát lên trời, làm mức ồn trong phố cao hơn so với đường rộng thoáng cùng lượng xe.
| Yếu tố đô thị | Ảnh hưởng tới tiếng ồn |
|---|---|
| Phố hẹp, nhà cao hai bên | Âm phản xạ nhiều lần, mức ồn tăng |
| Mặt tiền phẳng, kính, gạch men | Phản xạ mạnh, ít hút âm |
| Không có khoảng lùi, vỉa hè hẹp | Nhà sát nguồn ồn, không có khoảng cách giảm ồn |
| Ngã tư, đèn đỏ dày | Nhiều điểm tăng tốc, tiếng ồn dồn lại |
| Hẻm sâu, ngõ nhỏ | Được dãy nhà mặt phố che chắn, yên hơn hẳn |
Ngược lại, chính kiểu đô thị đó tạo ra sự tương phản lớn: bước vào hẻm sâu vài chục mét, tiếng xe giảm rõ rệt vì dãy nhà mặt phố đóng vai bức tường chắn âm.
Xe máy hay ô tô ồn hơn
Câu hỏi này không có câu trả lời đơn giản. Ở tốc độ thấp trong phố, tiếng động cơ chiếm ưu thế, và một xe máy chạy gần có thể ồn ngang hoặc hơn một ô tô con. Ở tốc độ cao trên đường lớn, tiếng lốp lăn trên mặt đường của ô tô, xe tải trở thành nguồn chính. Xe tải nặng và xe khách thì ồn hơn cả hai, đặc biệt ở phần tiếng trầm.
Điểm khác là số lượng và khoảng cách. Dòng xe máy ở phố Việt đông hơn và sát nhà hơn, nên đóng góp lớn nhất vào tiếng ồn mà người dân phố nghe hằng ngày. Các báo cáo hiện trạng môi trường cũng chỉ ra giao thông đường bộ là nguồn ồn chính ở đô thị.
Tiếng ồn từ chính chiếc xe của mình
Người đi xe máy vừa là người gây ồn vừa là người chịu ồn. Một chiếc xe được giữ êm là phần đóng góp nhỏ mà ai cũng làm được:
- Bảo dưỡng định kỳ: xích khô, chùng; má phanh mòn; bạc đạn hỏng; ốc lỏng làm dàn nhựa kêu lạch cạch — đều thêm tiếng ồn.
- Kiểm tra ống xả: ống xả thủng, mục, mối hàn nứt làm xe ồn hẳn. Thay đúng phụ tùng theo thiết kế của nhà sản xuất.
- Tăng tốc êm: vặn ga từ từ thay vì giật ga khi đèn xanh — vừa êm, vừa đỡ tốn xăng, vừa an toàn.
- Bớt còi: chỉ dùng khi cần cảnh báo, bấm ngắn.
- Tắt máy khi dừng lâu: chờ người, chờ đèn đỏ dài.
Thay đổi kết cấu ống xả để xe nổ to hơn là vi phạm quy định và là một trong những nguồn gây phiền lớn nhất trong phố, đặc biệt ban đêm.
Xe máy điện có làm phố êm hơn
Xe máy điện đang tăng nhanh. Ở tốc độ thấp trong phố, xe máy điện êm hơn hẳn xe xăng vì không có tiếng nổ động cơ và ống xả. Nếu một phần lớn xe máy chuyển sang điện, tiếng ồn phố — đặc biệt tiếng tăng ga ở ngã tư — có thể giảm đáng kể.
Nhưng xe điện cũng đặt ra chuyện an toàn: người đi bộ, người già, người khiếm thị khó nghe thấy xe đang tới. Đây là lý do một số nước bắt buộc ô tô điện phát âm thanh cảnh báo ở tốc độ thấp. Xe máy điện vẫn có tiếng lốp, tiếng gió ở tốc độ cao, và còi vẫn là còi.
Sống ở phố xe máy: những việc làm được
- Chọn nhà trong hẻm, hoặc nhà mặt phố có phòng ngủ phía sau — dãy nhà mặt phố che chắn rất hiệu quả.
- Cửa sổ kín: tiếng xe máy, tiếng còi chủ yếu ở dải tần trung – cao, cửa kín và kính tốt chặn khá hiệu quả.
- Ban công có lan can đặc thay vì lan can song chắn một phần tiếng từ dưới đường hắt lên.
- Đi bộ, đi xe đạp vào giờ thấp điểm khi có thể chọn, và tránh đứng lâu ở ngã tư đông.
- Người làm việc cả ngày ngoài đường như shipper, xe ôm: để ý giữ đôi tai, không vặn tai nghe thật to để át tiếng xe.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đường phố Việt Nam ồn?
Chủ yếu vì mật độ xe máy rất dày chạy kiểu dừng – chạy, tiếng còi dùng nhiều, và phố hẹp có nhà ống san sát làm âm dội qua lại. Những chiếc xe có ống xả hỏng hoặc bị thay đổi kết cấu làm tiếng ồn tăng thêm.
Xe máy có ồn hơn ô tô không?
Ở tốc độ thấp trong phố, một xe máy chạy gần có thể ồn ngang hoặc hơn ô tô con. Ở tốc độ cao, tiếng lốp của ô tô và xe tải chiếm ưu thế. Ở phố Việt, xe máy đóng góp nhiều nhất vì đông và chạy sát nhà dân.
Một trăm xe máy ồn gấp trăm lần một xe không?
Không. Decibel cộng theo thang logarit: một trăm nguồn bằng nhau chỉ tăng khoảng 20 dB so với một nguồn. Tai cảm nhận mức tăng đó như to hơn khoảng bốn lần.
Làm sao cho xe máy chạy êm hơn?
Bảo dưỡng định kỳ, chỉnh xích, thay má phanh mòn, siết ốc dàn nhựa, kiểm tra ống xả không thủng và dùng đúng phụ tùng theo thiết kế. Tăng ga từ từ và bớt còi cũng giảm tiếng ồn đáng kể.
Nhà trong hẻm có yên hơn nhà mặt phố không?
Thường yên hơn rõ rệt vì dãy nhà mặt phố che chắn tiếng xe như một bức tường. Tuy vậy, hẻm có nguồn ồn riêng như xe máy chạy trong hẻm, quán xá, sửa nhà, nên vẫn nên đến nghe thực tế.
