Mặt đường giảm ồn — nhựa rỗng, nhựa xốp, nhựa hạt nhỏ — làm phố êm hơn bằng cách giảm tiếng lăn bánh của lốp ngay tại nguồn: các lỗ rỗng thông nhau cho không khí trong rãnh gai thoát đi thay vì bị ép phát ra tiếng, và hút bớt một phần âm thanh. Khi còn mới, loại mặt đường rỗng có thể giảm vài decibel so với mặt nhựa thông thường, có loại hai lớp giảm nhiều hơn. Cái giá phải trả là lỗ rỗng dần bị bụi bẩn bít kín, hiệu quả giảm theo thời gian và cần bảo dưỡng.
Vì sao mặt đường lại quyết định tiếng ồn
Trên đường lớn, khi xe chạy từ khoảng 40 km/h trở lên, phần lớn tiếng ồn của ô tô con là tiếng lốp lăn trên mặt đường. Tiếng này có hai nguồn chính: gai lốp đập vào mặt đường làm lốp rung, và không khí trong rãnh gai bị ép ra rồi hút vào khi bánh xe quay (hiện tượng bơm khí). Mặt đường tác động trực tiếp vào cả hai.
Vì vậy, thay mặt đường là một trong số ít biện pháp giảm ồn tác động ngay tại nguồn, có lợi cho mọi người hai bên đường — kể cả người ở tầng cao mà tường chắn âm không che được.
Các loại mặt đường giảm ồn
| Loại | Cấu tạo | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Nhựa rỗng một lớp (porous asphalt, open-graded) | Cấp phối đá ít hạt mịn, tạo khoảng 20% lỗ rỗng thông nhau | Giảm ồn rõ khi mới, thoát nước mặt tốt, giảm bắn nước | Lỗ rỗng bị bít dần, độ bền thấp hơn nhựa thường |
| Nhựa rỗng hai lớp | Lớp dưới hạt to, lớp trên hạt nhỏ | Giảm ồn nhiều hơn, lớp trên lọc bớt bụi bẩn | Đắt, cần bảo dưỡng chuyên dụng |
| Nhựa hạt nhỏ, lớp mỏng | Lớp phủ mỏng với hạt đá cỡ nhỏ | Phù hợp đường đô thị tốc độ thấp – vừa, bền hơn nhựa rỗng | Giảm ồn ít hơn nhựa rỗng |
| Nhựa đá dăm vữa (SMA) hạt nhỏ | Khung đá dăm liên kết bằng vữa nhựa | Bền, chống hằn lún tốt, êm hơn bê tông nhựa thô | Không giảm ồn mạnh như nhựa rỗng |
| Nhựa có cao su (rubberized) | Bổ sung bột cao su từ lốp cũ | Mặt đường đàn hồi hơn, có thể êm hơn | Hiệu quả khác nhau tuỳ công thức |
Hà Lan là nước nổi tiếng với việc dùng nhựa rỗng trên phần lớn mạng đường cao tốc, kể cả loại hai lớp ở những đoạn đi qua khu dân cư. Nhiều nước châu Âu, Nhật Bản cũng dùng các loại mặt đường ít ồn.
Nhựa rỗng hoạt động thế nào
Hãy hình dung mặt đường như một miếng bọt biển cứng:
- Không khí thoát xuống: khi gai lốp ép xuống, không khí trong rãnh gai thoát vào các lỗ rỗng bên dưới thay vì bị nén lại rồi bật ra tạo tiếng rít. Hiện tượng bơm khí giảm hẳn.
- Hút âm: sóng âm đi vào mạng lỗ rỗng, ma sát với thành lỗ và mất năng lượng — giống nguyên lý vật liệu xốp tiêu âm trong nhà.
- Giảm hiệu ứng "kèn": khe hình nêm giữa lốp và mặt đường không còn là mặt phản xạ cứng, nên không khuếch đại âm thanh mạnh như trên mặt đường đặc.
Thêm lợi ích phụ: nước mưa thoát qua lỗ rỗng, giảm bắn nước, tăng tầm nhìn khi trời mưa và giảm tiếng xèo xèo của lốp trên mặt ướt.
Giảm được bao nhiêu và trong bao lâu
Con số cụ thể phụ thuộc vào thiết kế, tốc độ xe và tuổi mặt đường. Nói chung:
- Nhựa rỗng một lớp khi mới có thể giảm khoảng 3–5 dB so với bê tông nhựa thông thường ở tốc độ cao tốc.
- Nhựa rỗng hai lớp có thể giảm nhiều hơn.
- Ở tốc độ thấp trong phố, hiệu quả nhỏ hơn vì tiếng động cơ chiếm phần lớn.
- Hiệu quả giảm dần qua các năm khi lỗ rỗng bị bụi, cát, dầu mỡ bít kín.
Để hiểu ý nghĩa: giảm 3 dB tương đương với giảm một nửa lượng xe trên đường về mặt năng lượng âm. Đây là mức giảm mà các biện pháp khác rất khó đạt nếu không đụng tới lưu lượng giao thông.
Cái giá của sự êm
Mặt đường giảm ồn không phải giải pháp dùng được ở mọi nơi:
- Bít lỗ rỗng: bụi, bùn đất từ công trường, xe chở vật liệu rơi vãi, lá cây làm lỗ rỗng bị bít. Cần làm sạch bằng xe chuyên dụng phun nước áp lực và hút, tốn kém.
- Tuổi thọ ngắn hơn: nhựa rỗng thường bền kém bê tông nhựa đặc, nhất là ở nút giao xe phanh và rẽ nhiều.
- Không hợp với tốc độ thấp và xe tải nặng quay đầu: lực xé làm bong hạt đá.
- Điều kiện khí hậu: mỗi vùng có bài toán riêng — mưa nhiều, nắng nóng, xe quá tải đều ảnh hưởng độ bền.
- Chi phí: đầu tư ban đầu và bảo dưỡng đều cao hơn.
Vì vậy các nước thường chọn dùng ở đoạn đường đi qua khu dân cư đông, nơi lợi ích giảm ồn lớn nhất.
Việt Nam thì sao
Ở Việt Nam, mặt đường phổ biến là bê tông nhựa chặt và bê tông xi măng. Một số loại mặt đường có độ nhám cao, thoát nước tốt đã được nghiên cứu và thử nghiệm, chủ yếu vì mục tiêu an toàn khi trời mưa trên đường cao tốc. Tiếng ồn chưa phải là tiêu chí chính khi chọn mặt đường.
Đặc điểm giao thông Việt Nam đặt ra thử thách riêng: tỷ lệ xe máy cao (tiếng động cơ chiếm phần lớn ở tốc độ thấp), xe tải nặng nhiều, mưa lớn mang theo bùn đất, công trình xây dựng dày. Mặt đường giảm ồn sẽ phát huy tác dụng nhất ở các tuyến cao tốc, đường vành đai tốc độ cao đi qua khu dân cư — nơi tiếng lốp là nguồn chính.
Thứ dễ làm hơn: giữ mặt đường tốt
Trước khi nói tới vật liệu đặc biệt, một mặt đường bằng phẳng, không ổ gà, không vá víu đã êm hơn nhiều. Những nguồn ồn phổ biến từ mặt đường ở phố Việt:
- Nắp hố ga lệch cao, lỏng — mỗi xe qua là một tiếng "cộp", đặc biệt rõ ban đêm.
- Gờ giảm tốc làm bằng nhựa, cao su lỏng lẻo hoặc đặt sai kiểu.
- Mối nối mặt cầu, khe co giãn hỏng — tiếng va lặp lại.
- Đường đào lên lấp lại không phẳng sau khi thi công cáp, ống nước.
- Tấm thép tạm phủ hố đào — xe chạy qua kêu loảng xoảng.
Những thứ này người dân có thể phản ánh với phường/xã hoặc đơn vị quản lý đường để được sửa. Một nắp hố ga được kê lại có khi giúp cả dãy phố ngủ ngon hơn một bức tường chắn âm.
Câu hỏi thường gặp
Nhựa rỗng là gì?
Nhựa rỗng là loại bê tông nhựa có cấp phối ít hạt mịn, tạo ra mạng lỗ rỗng thông nhau trong mặt đường. Lỗ rỗng giúp thoát nước, giảm bắn nước và giảm tiếng lăn bánh của lốp.
Mặt đường giảm ồn giảm được bao nhiêu decibel?
Nhựa rỗng một lớp khi mới có thể giảm khoảng 3–5 dB so với mặt nhựa thông thường ở tốc độ cao tốc, loại hai lớp giảm nhiều hơn. Hiệu quả giảm dần khi lỗ rỗng bị bít và nhỏ hơn ở tốc độ thấp.
Vì sao không làm mặt đường giảm ồn ở mọi nơi?
Vì chi phí đầu tư và bảo dưỡng cao, lỗ rỗng dễ bị bít bởi bụi bùn, độ bền thấp hơn ở nút giao có nhiều xe phanh và rẽ. Các nước thường chỉ dùng ở đoạn qua khu dân cư đông.
Nắp hố ga kêu cộp cộp cả đêm thì báo ai?
Có thể phản ánh với UBND phường/xã hoặc đơn vị quản lý đường, thoát nước của địa phương. Kê lại nắp hố ga, sửa mặt đường lồi lõm là việc nhỏ nhưng giảm rõ tiếng va đột ngột.
Mặt đường giảm ồn có giúp gì cho nhà tầng cao không?
Có. Vì giảm ồn ngay tại nguồn, mặt đường ít ồn có lợi cho mọi người hai bên đường, kể cả tầng cao — nơi tường chắn âm thường không che được.
