Tiếng ồn lúc nửa đêm: xe rác, xe tải giao hàng và cửa cuốn

Tiếng ồn lúc nửa đêm — xe ép rác, xe tải giao hàng, tiếng cửa cuốn kéo rầm rầm — làm người ta thức giấc không phải vì mức trung bình cao mà vì những tiếng đột ngột, to, nổi bật trên nền phố đã yên. Ban đêm, quy chuẩn QCVN 26:2010/BTNMT chỉ cho phép 55 dBA ở khu vực thông thường, nhưng với giấc ngủ, điều quan trọng hơn là có bao nhiêu "cú" ồn vượt hẳn tiếng nền. Phần lớn những tiếng này giảm được nếu người làm việc ban đêm để ý vài thói quen nhỏ.

Vì sao tiếng ồn ban đêm đánh thức mình

Ban ngày, tiếng ồn nền ở phố khá cao nên một tiếng đập cửa chìm vào đó. Khoảng 1–4 giờ sáng, tiếng nền xuống thấp nhất trong ngày. Lúc này một tiếng va kim loại có thể vượt nền hai, ba chục decibel — sự chênh lệch đó, chứ không phải con số tuyệt đối, làm não cảnh giác.

Đây là chỗ hai chỉ số đo kể hai câu chuyện khác nhau:

Hướng dẫn về tiếng ồn ban đêm của WHO châu Âu (2009) và nhiều nghiên cứu về giấc ngủ đều lưu ý rằng các sự kiện ồn riêng lẻ ban đêm, chứ không chỉ mức trung bình, có liên quan tới việc thức giấc và giấc ngủ bị phân mảnh. Đó là lý do một con phố "đạt chuẩn" theo Leq vẫn có thể là con phố ngủ không ngon.

Xe thu gom rác ban đêm

Ở nhiều thành phố Việt Nam, rác được thu gom vào buổi tối và đêm để tránh giờ cao điểm giao thông và hạn chế mùi vào ban ngày. Tiếng ồn của việc này đến từ nhiều nguồn:

• Động cơ xe chạy không tải trong lúc chờ.
• Bộ phận ép rác thuỷ lực — tiếng rít, tiếng nghiến.
• Thùng rác kim loại hay nhựa cứng va vào thành xe, rơi xuống đường.
• Xe đẩy tay lăn trên vỉa hè gồ ghề, tiếng còi kẻng báo hiệu.
• Tiếng người làm việc gọi nhau.

Thu gom rác là dịch vụ cần thiết, giờ giấc do đơn vị vệ sinh môi trường và chính quyền sắp xếp. Những cải thiện hợp lý là: thùng có bánh cao su và nắp đệm, không thả thùng từ trên cao, tắt máy khi dừng lâu, và tránh tập kết rác ngay dưới cửa sổ nhà ở. Nếu một điểm tập kết gây phiền nặng, người dân có thể đề nghị tổ dân phố, phường/xã xem xét dời điểm hoặc đổi giờ.

Xe tải giao hàng và giờ cấm xe tải

Nhiều thành phố lớn giới hạn giờ xe tải vào nội đô, nên hàng hoá thường được chở vào buổi tối và đêm. Tiếng ồn đi kèm:

• Xe tải lớn chạy trên phố vắng, tốc độ cao hơn ban ngày.
• Tiếng phanh hơi xì, còi lùi bíp bíp.
• Tiếng dỡ hàng: xe nâng tay, kệ sắt, thùng hàng va vào nhau, cửa thùng xe đóng sập.
• Máy lạnh trên xe chở hàng đông lạnh chạy suốt lúc đỗ.

Hà Lan có một chương trình tên PIEK khuyến khích giao hàng ban đêm êm: xe, xe nâng, thiết bị dỡ hàng được thiết kế để mức ồn tối đa không vượt khoảng 60 dB(A) đo ở khoảng cách 7,5 m. Ý tưởng là thay vì cấm giao hàng đêm, hãy làm cho việc giao hàng đêm đủ êm để không đánh thức ai. Những biện pháp đơn giản theo tinh thần đó ai cũng áp dụng được: tắt máy khi dỡ hàng, lót cao su sàn thùng, dùng xe đẩy bánh mềm, đóng cửa thùng nhẹ tay, không nói to.

Cửa cuốn: tiếng ồn của chính phố mình

Ở phố nhà ống Việt Nam, cửa cuốn là nguồn ồn ban đêm quen thuộc mà ít ai để ý: quán đóng cửa lúc nửa đêm, cửa hàng mở lúc 5 giờ sáng, mỗi lần kéo cửa vang cả dãy phố. Nguồn gốc tiếng ồn:

1. Nan cửa va vào nhau khi cuộn lên, đặc biệt cửa nan kim loại mỏng, cũ.
2. Ma sát với ray dẫn khi ray khô, gỉ, cong vênh.
3. Va đập khi cửa chạm điểm cuối: cửa đập xuống nền, đập vào hộp cuốn phía trên.
4. Mô tơ của cửa cuốn điện kêu ù hoặc rít khi mòn.
5. Rung truyền qua tường: hộp cuốn gắn cứng vào tường, rung lan sang nhà bên.

Cải thiện: bảo dưỡng định kỳ, làm sạch và bôi trơn ray; thay nan cửa móp méo; gắn đệm cao su ở đáy cửa và trong ray; kéo cửa chậm, không để cửa rơi tự do. Với cửa điện, mô tơ kêu lạ là dấu hiệu cần thợ kiểm tra — vừa vì tiếng ồn, vừa vì an toàn. Không tự ý tháo, chỉnh lò xo và cơ cấu cân bằng của cửa cuốn: bộ phận này chịu lực lớn, dễ gây tai nạn.

Những tiếng ồn nửa đêm khác

• Xe máy pô to chạy về khuya: một chiếc xe có thể đánh thức cả con phố. Thay đổi kết cấu, gây ồn vượt quy định là vi phạm.
• Còi xe ban đêm: luật giao thông hạn chế dùng còi trong khu đông dân cư vào ban đêm, trừ xe ưu tiên.
• Máy phát điện, máy bơm, cục nóng điều hoà của nhà bên chạy cả đêm: tiếng đều nhưng có thành phần trầm khó chịu.
• Tiếng người về khuya: nói chuyện ở cổng, ở hành lang chung cư, tiếng dắt xe.

Bảo vệ giấc ngủ khi không chặn được nguồn

Nhiều tiếng ồn nửa đêm là dịch vụ thiết yếu không thể dừng. Những việc làm được trong nhà:

• Phòng ngủ xa phía đường nếu có thể chọn. Đổi phòng ngủ với phòng làm việc là thay đổi rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
• Kín cửa sổ: ron cao su, chèn khe chân cửa. Cửa sổ là đường tiếng ồn lọt vào chủ yếu.
• Rèm dày giúp một phần với tiếng cao và giảm vang trong phòng.
• Nút tai loại mềm dùng khi ngủ, nếu thấy thoải mái — chọn cỡ vừa, giữ sạch.
• Nói chuyện với nguồn ồn cụ thể: quán bên cạnh, cửa hàng đầu ngõ, điểm tập kết rác — đề nghị cụ thể như bôi trơn cửa cuốn, đổi giờ, đổi chỗ đặt thùng. Nếu không được, báo tổ dân phố, rồi phường/xã.

Khi nào cần đi khám

Thức giấc vài lần mỗi đêm vì tiếng ồn trong thời gian dài có thể khiến cơ thể mệt mỏi dù tổng số giờ ngủ không ít. Nên gặp bác sĩ nội khoa, thần kinh hoặc tâm lý lâm sàng nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần, đau đầu thường xuyên, buồn ngủ ban ngày ảnh hưởng lái xe, làm việc. Nếu đeo nút tai lâu ngày thấy đau tai, ngứa, chảy dịch hay ù tai kéo dài, hãy khám tai mũi họng; nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, thì đi khám ngay.