Tiếng ồn của metro trên cao ở Hà Nội và TP.HCM đến từ ba nguồn chính: tiếng bánh xe thép lăn trên ray thép, tiếng rít khi tàu vào đường cong và phanh vào ga, và tiếng rung của chính kết cấu cầu cạn truyền ra xung quanh. Với người sống hai bên tuyến, đặc điểm của nó khác hẳn tiếng xe máy: không liên tục mà theo từng chuyến, mỗi lần vài chục giây, đều đặn suốt giờ chạy tàu. Tuyến Cát Linh – Hà Đông chạy thương mại từ tháng 11/2021, Bến Thành – Suối Tiên từ tháng 12/2024 — người dân dọc hai tuyến đã quen dần với kiểu âm thanh mới này.
Tàu điện trên cao phát ra tiếng gì
| Nguồn | Khi nào rõ nhất | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tiếng lăn bánh (bánh – ray) | Tàu chạy đều giữa hai ga | Tiếng rền, tăng theo tốc độ và độ nhám của ray, bánh |
| Tiếng rít ở đường cong | Tàu qua đoạn cong bán kính nhỏ | Tiếng rít cao, chói, rất dễ gây khó chịu |
| Tiếng phanh, vào ga | Tàu giảm tốc vào ga | Tiếng rít, tiếng xả khí |
| Rung kết cấu cầu cạn | Mỗi khi tàu chạy qua | Tiếng trầm "ù ù" phát ra từ dầm, trụ cầu |
| Thiết bị phụ trợ | Tàu dừng ở ga, thiết bị nhà ga | Quạt, điều hoà trên tàu, loa thông báo |
Tàu đô thị chạy bằng điện nên không có tiếng động cơ đốt trong. Phần lớn tiếng ồn là chuyện cơ học giữa bánh xe, đường ray và kết cấu đỡ.
Bánh thép, ray thép: vì sao lại kêu
Bánh xe thép lăn trên ray thép tưởng như phẳng lì, nhưng ở cấp vi mô cả hai đều có độ nhám. Mỗi điểm lồi lõm nhỏ làm bánh và ray rung lên, phát ra âm thanh. Theo thời gian:
- Ray mòn gợn sóng: mặt ray hình thành những gợn đều đặn, làm tiếng lăn bánh to và có âm sắc "gầm".
- Bánh xe bị mòn phẳng một điểm (thường sau phanh gấp, bánh bị trượt): tạo tiếng "cạch cạch" theo nhịp quay.
- Mối nối ray: ở đường sắt hiện đại ray được hàn liền nên ít tiếng "xình xịch" như tàu hoả cũ, nhưng ghi (chỗ rẽ nhánh) vẫn có khe.
Bảo dưỡng tốt — mài ray định kỳ, tiện lại bánh xe — là cách giữ tiếng lăn bánh thấp trong suốt đời tuyến.
Tiếng rít ở đường cong
Khi tàu vào đường cong, hai bánh trên cùng một trục phải đi hai quãng đường khác nhau (ray ngoài dài hơn ray trong) trong khi chúng gắn cứng với nhau. Bánh xe vì thế phải trượt nhẹ ngang trên mặt ray. Hiện tượng dính – trượt này làm bánh rung ở tần số cao — tiếng rít chói quen thuộc của tàu điện ở nhiều thành phố.
Cách giảm thường dùng: bôi trơn hoặc phun chất điều chỉnh ma sát ở ray đoạn cong, dùng bánh xe có bộ giảm chấn, và thiết kế tuyến với bán kính cong đủ lớn ngay từ đầu. Người dân sống cạnh đoạn cong, đoạn vào ga thường nghe rõ tiếng rít hơn người sống cạnh đoạn thẳng.
Cầu cạn: chiếc loa khổng lồ
Tuyến trên cao chạy trên dầm bê tông hoặc thép đặt trên các trụ. Khi tàu chạy, rung động từ bánh – ray truyền xuống dầm, làm cả mặt dầm rung nhẹ và phát ra tiếng trầm. Diện tích bề mặt lớn của dầm khiến nó hoạt động như một tấm loa. Rung còn có thể truyền qua trụ xuống đất, sang móng nhà gần đó.
Các biện pháp kỹ thuật phổ biến trên thế giới:
- Kết cấu đường ray đàn hồi: đệm cao su dưới ray, dưới tấm đỡ, hoặc tấm bê tông "nổi" trên lớp đàn hồi để cách ly rung.
- Bộ giảm chấn trên ray: khối giảm rung gắn vào thân ray để giảm rung và tiếng ồn phát ra từ ray.
- Tấm chắn âm hai bên cầu cạn: chặn tiếng lăn bánh tới nhà tầng thấp và trung bình; mặt trong hút âm để không dội lại.
- Thiết kế dầm: chọn hình dạng, vật liệu dầm ít phát âm.
Mỗi tuyến dùng tổ hợp biện pháp khác nhau tuỳ thiết kế và nhà thầu. Những thông số đo cụ thể dọc tuyến ở Hà Nội và TP.HCM nằm trong hồ sơ đánh giá tác động môi trường và báo cáo quan trắc của dự án, không phải con số tự suy ra được.
Sống cạnh tuyến metro trên cao
Với người dân hai bên, cảm nhận phụ thuộc nhiều yếu tố:
- Tầng nhà so với cao độ ray: nhà ngang tầm ray nghe trực tiếp nhất; tấm chắn hai bên cầu che tốt hơn cho tầng thấp.
- Vị trí trên tuyến: gần ga (tiếng phanh, thông báo, người qua lại), gần đường cong (tiếng rít), gần ghi (tiếng va).
- Giờ chạy tàu: chuyến sớm nhất buổi sáng và muộn nhất buổi tối là lúc tiếng ồn nền phố thấp, tiếng tàu nổi hơn.
- Tiếng ồn nền sẵn có: ở đường đã đông xe máy, tiếng tàu đôi khi chìm vào nền; ở khu yên hơn, nó nổi rõ.
- Tần suất: tàu càng dày thì số "sự kiện ồn" mỗi giờ càng nhiều.
Một điểm đáng nói công bằng: metro chở số lượng người rất lớn so với tiếng ồn nó tạo ra. Nếu mỗi chuyến tàu thay được hàng trăm lượt xe máy trên đường bên dưới, tổng tiếng ồn khu vực về lâu dài có thể giảm.
Bảng so sánh: tiếng tàu và tiếng đường
| Đặc điểm | Dòng xe máy | Tàu metro trên cao |
|---|---|---|
| Tính liên tục | Gần như liên tục | Theo từng chuyến |
| Dự đoán được | Khó | Đều đặn theo lịch |
| Tiếng đột ngột | Còi, pô to | Rít đường cong, va ở ghi |
| Vị trí nguồn | Mặt đất | Trên cao, ngang tầng hai – ba |
| Rung | Xe tải nặng | Qua trụ, móng cầu |
Các nghiên cứu ở châu Âu từng ghi nhận người dân thường đánh giá tiếng tàu hoả ít phiền hơn tiếng xe đường bộ ở cùng mức trung bình (hiệu ứng thường gọi là "railway bonus"), một phần vì tiếng tàu đều đặn và có khoảng lặng giữa các chuyến. Nhưng điều này không đúng với mọi trường hợp, nhất là khi có rung hoặc tiếng rít.
Nếu tiếng tàu làm phiền nhà bạn
- Ghi lại cụ thể: giờ nào, đoạn nào, tiếng gì (rít, rền, rung, va). Thông tin cụ thể giúp đơn vị vận hành tìm nguyên nhân — ví dụ một đoạn ray cần mài, một điểm cần bôi trơn.
- Phản ánh với đơn vị vận hành tuyến qua đường dây nóng, kênh tiếp nhận ý kiến, hoặc qua UBND phường/xã.
- Trong nhà: phòng ngủ phía xa tuyến, cửa sổ kín. Tiếng rít tần số cao được cửa kính chặn tốt; tiếng rung trầm thì khó hơn.
- Thấy rung bất thường làm nứt tường, rơi vữa — báo ngay chính quyền và đơn vị vận hành, không tự gia cố kết cấu.
Câu hỏi thường gặp
Metro trên cao có ồn không?
Có, nhưng theo từng chuyến chứ không liên tục. Tiếng ồn chủ yếu là tiếng bánh thép lăn trên ray, tiếng rít ở đường cong, tiếng phanh vào ga và tiếng rung từ kết cấu cầu cạn.
Vì sao tàu điện kêu rít khi vào cua?
Ở đường cong, hai bánh trên cùng trục phải đi quãng đường khác nhau nên trượt nhẹ trên ray, gây rung tần số cao và tiếng rít. Bôi trơn ray, dùng bánh có giảm chấn và thiết kế đường cong bán kính lớn giúp giảm tiếng này.
Metro Cát Linh – Hà Đông chạy từ khi nào?
Tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông ở Hà Nội vận hành thương mại từ tháng 11/2021. Tuyến Bến Thành – Suối Tiên ở TP.HCM vận hành thương mại từ tháng 12/2024.
Nhà gần metro trên cao tầng nào ồn nhất?
Thường là các tầng ngang hoặc gần cao độ đường ray, vì nhận tiếng trực tiếp. Tấm chắn hai bên cầu che tốt hơn cho tầng thấp; gần ga, đường cong và ghi thì tiếng ồn rõ hơn.
Tiếng tàu có ít phiền hơn tiếng xe không?
Một số nghiên cứu ở châu Âu cho thấy ở cùng mức trung bình, tiếng tàu thường được đánh giá ít phiền hơn tiếng xe vì đều đặn và có khoảng lặng. Tuy vậy, rung và tiếng rít có thể làm tiếng tàu khó chịu không kém.
