Tiếng ồn liên tục, ngắt quãng và tiếng ồn xung khác nhau thế nào

Tiếng ồn liên tục là tiếng đều đặn kéo dài như quạt, máy lạnh, dòng xe xa; tiếng ồn ngắt quãng là những đợt ồn xen khoảng yên như từng đoàn tàu, từng máy bay bay qua; còn tiếng ồn xung là những cú cực ngắn mà rất mạnh như búa đóng cọc, tiếng nổ, súng bắn đinh. Ba loại này cần đo khác nhau, gây phiền khác nhau và hại tai theo cách khác nhau: cùng một mức trung bình, tiếng ngắt quãng và tiếng xung thường phá giấc ngủ và gây khó chịu hơn tiếng đều. Vì vậy một con số Leq đơn lẻ không đủ để mô tả tiếng ồn.

Bốn dạng tiếng ồn theo thời gian

Ngoài đời, tiếng ồn thường là hỗn hợp: một công trường có tiếng máy trộn liên tục, tiếng xe ben ngắt quãng và tiếng búa xung cùng lúc. Người đo phải nhận ra từng thành phần để chọn chỉ số đúng.

Tiếng ồn liên tục: dễ quen, khó thoát

Tiếng đều đặn là loại não dễ "xếp vào nền" nhất. Sau một lúc, nhiều người không còn để ý tiếng máy lạnh hay tiếng quạt. Một số người còn dùng chính tiếng đều này để che các tiếng ồn khác khi ngủ.

Nhưng tiếng liên tục có hai mặt trái. Nếu nó đủ to, nó tích luỹ năng lượng rất nhanh: một xưởng có máy chạy đều 90 dBA suốt ca đã vượt xa mức 85 dBA cho 8 giờ theo QCVN 24:2016/BYT. Và nếu nó có âm sắc nổi rõ, như tiếng rít của biến tần hay tiếng hú ở một tần số cố định, nó lại rất khó bỏ qua, có thể gây khó chịu hơn hẳn một tiếng xì đều cùng mức. Một số tiêu chuẩn đánh giá tiếng ồn, trong đó có bộ ISO 1996, gợi ý cộng thêm vài decibel "phạt" khi tiếng ồn có âm sắc nổi bật.

Tiếng ồn ngắt quãng: kẻ phá giấc ngủ

Hãy so hai con hẻm. Hẻm thứ nhất có dòng xe đều đặn suốt đêm, mức tương đương 50 dBA. Hẻm thứ hai yên ở khoảng 35 dBA, nhưng mỗi giờ có vài chiếc xe tải hoặc xe máy độ chạy qua, mỗi lần vọt lên trên 75 dBA trong vài giây. Mức tương đương cả đêm của hẻm thứ hai có thể thấp hơn hẻm thứ nhất, nhưng người ngủ ở hẻm thứ hai thường bị đánh thức nhiều hơn.

Lý do: giấc ngủ phản ứng với sự thay đổi và với mức tối đa của từng sự kiện, nhiều hơn là với mức trung bình. Các nghiên cứu về tiếng ồn ban đêm, mà Hướng dẫn tiếng ồn ban đêm của WHO năm 2009 tổng hợp, cho thấy phản ứng thức giấc, đổi giai đoạn ngủ và tăng nhịp tim gắn với từng sự kiện ồn, đặc biệt khi sự kiện nổi hẳn lên trên nền. Vì vậy, đánh giá tiếng ồn ban đêm nên xem cả Lmax và số lần sự kiện, không chỉ Leq.

Tiếng ngắt quãng còn khó chịu ban ngày vì nó không cho não kịp quen. Mỗi lần xuất hiện, nó lại kéo sự chú ý. Người làm việc trí óc gần đường tàu thường mô tả không phải "ồn quá" mà là "cứ bị cắt ngang mãi".

Tiếng ồn xung: ngắn mà nguy hiểm

Đo thế nào

Một cú búa hay một tiếng nổ chỉ kéo dài vài phần nghìn giây đến vài phần trăm giây. Trọng số thời gian Fast (125 mili giây) hay Slow (1 giây) của máy đo không kịp bắt đỉnh thật của nó. Vì thế tiếng xung được đo bằng mức đỉnh (Lpeak), thường theo trọng số C, ghi giá trị tức thời cao nhất của áp suất âm. Mức đỉnh của một cú búa đóng cọc ở gần có thể cao hơn số LAFmax hiển thị hàng chục decibel.

QCVN 24:2016/BYT đặt mức đỉnh tối đa ở nơi làm việc là 140 dBC. Trên mức này, một cú âm duy nhất cũng có thể gây tổn thương cấu trúc tai trong.

Vì sao nguy hiểm

Với tiếng ồn liên tục, tai có một số cơ chế tự vệ, như phản xạ co cơ bàn đạp ở tai giữa làm giảm bớt âm truyền vào. Phản xạ này cần một khoảng thời gian rất ngắn để kích hoạt, và tiếng xung có thể tới trước khi nó kịp phản ứng. Ngoài ra, năng lượng dồn vào một khoảnh khắc cực ngắn có thể gây tổn thương cơ học, khác với cơ chế mỏi dần của tiếng liên tục.

Giới khoa học vẫn còn bàn luận về việc có nên coi tiếng xung "độc hại hơn" tiếng liên tục cùng năng lượng hay không, và nên đánh giá tổng hợp thế nào. Nhưng điểm chung đã rõ: nơi có nhiều tiếng xung mạnh như xưởng gò hàn, công trường đóng cọc, trường bắn, cần bảo vệ tai nghiêm ngặt và không chỉ dựa vào con số Leq.

Phiền với người xung quanh

Tiếng xung như búa đập, đóng cọc, cửa đóng sầm bất ngờ có thể làm người nghe giật mình, nhất là người già, trẻ nhỏ, người đang ngủ. Bộ tiêu chuẩn ISO 1996 cũng có cách cộng thêm "điểm phạt" cho tiếng ồn có tính xung khi đánh giá mức phiền với cộng đồng.

Đặt ba loại cạnh nhau

Góc nhìn hôm nay: mô tả tiếng ồn bằng nhịp, không chỉ bằng độ to

Khi phản ánh tiếng ồn với ban quản trị, tổ dân phố hay chính quyền phường, xã, mô tả nhịp của nó thường giúp người nghe hiểu nhanh hơn một con số: "tiếng ù đều từ 22 giờ đến 5 giờ sáng", "mỗi đêm khoảng mười lần xe tải vào kho, mỗi lần vài phút", "tiếng búa đập từng hồi từ 7 giờ sáng". Kèm theo giờ giấc cụ thể và một bản ghi vài ngày, mô tả kiểu này cho thấy đây là chuyện có quy luật chứ không phải than phiền cảm tính.

Với người làm việc nơi có tiếng xung, như thợ cơ khí, thợ xây, việc bảo vệ tai không nên chờ tới khi thấy "ồn quá"; một cú đỉnh cao cũng đủ gây hại. Trong danh mục "Bảo vệ thính giác nơi ồn" của wiki có các bài đi sâu về từng nghề. Nếu sau một tiếng nổ hoặc tiếng xung rất mạnh mà thấy nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, cần đi khám tai mũi họng ngay.