Vì sao tiếng nhỏ mà vẫn khó chịu: tâm lý học của sự phiền nhiễu

Tiếng nhỏ vẫn có thể rất khó chịu vì mức độ phiền nhiễu không chỉ phụ thuộc vào độ to: việc mình có kiểm soát hay đoán trước được tiếng đó không, tiếng đó có ý nghĩa gì, mình nghĩ gì về người gây ra nó, nó nổi lên trên nền yên đến đâu và mình đang cần làm gì lúc đó đều quan trọng không kém. Các nghiên cứu về phiền nhiễu do tiếng ồn thường thấy các thông số âm học chỉ giải thích được một phần mức khó chịu của con người; phần còn lại nằm ở tâm lý và hoàn cảnh. Hiểu điều này giúp tìm cách giảm phiền ngay cả khi không giảm được decibel.

Phiền nhiễu là một phản ứng, không phải con số

Trong nghiên cứu tiếng ồn, "phiền nhiễu" (annoyance) là một khái niệm có định nghĩa: cảm giác không hài lòng, bực bội gắn với một âm thanh mà người nghe cho là ảnh hưởng tới mình. Để đo nó, các nhà khoa học dùng bảng hỏi chuẩn hoá; tiêu chuẩn kỹ thuật ISO/TS 15666 đưa ra mẫu câu hỏi và thang trả lời thống nhất để các khảo sát ở những nước khác nhau so sánh được với nhau.

Khi đặt kết quả khảo sát cạnh số đo, người ta thấy một điều nhất quán: ở cùng mức ồn, có người rất bực, có người gần như không để ý. Mức ồn càng cao, tỉ lệ người rất phiền càng tăng, nhưng sự phân tán giữa từng người luôn lớn. Các tổng quan về chủ đề này từ cuối thập niên 1990 thường kết luận rằng yếu tố âm học chỉ giải thích được một phần, và yếu tố cá nhân, xã hội chiếm phần đáng kể còn lại.

Bảy yếu tố khiến tiếng nhỏ cũng phiền

1. Không kiểm soát được

Thí nghiệm kinh điển của hai nhà tâm lý học David Glass và Jerome Singer, được tổng kết trong cuốn Urban Stress năm 1972, cho thấy người tham gia phải nghe tiếng ồn ngẫu nhiên, không kiểm soát được, sau đó làm bài tập kém kiên nhẫn hơn và mắc nhiều lỗi hơn. Điều đáng chú ý: khi người tham gia được cho một nút bấm để tắt tiếng ồn nếu muốn, các tác động xấu giảm hẳn, dù phần lớn không hề bấm. Chỉ cần biết mình có quyền kiểm soát đã làm khác biệt.

Đó là lý do tiếng máy hút bụi nhà mình ít phiền hơn tiếng máy hút bụi nhà bên, dù cái của mình còn to hơn.

2. Không đoán trước được

Cùng nghiên cứu trên cho thấy tiếng ồn có nhịp đều, đoán trước được, ít để lại tác động hơn tiếng ồn bất chợt. Tiếng búa sửa nhà theo giờ báo trước, dù to, thường dễ chịu đựng hơn tiếng khoan bất chợt lúc chín giờ tối.

3. Có ý nghĩa, nhất là tiếng người

Não người được "lập trình" để chú ý tới tiếng nói. Một cuộc trò chuyện rõ lời ở bàn bên kéo sự chú ý mạnh hơn nhiều so với tiếng ồn vô nghĩa cùng mức. Tiếng điện thoại reo, tiếng gọi tên, tiếng trẻ khóc cũng vậy. Hiện tượng tiếng nói không liên quan làm giảm hiệu suất làm việc được bàn kỹ trong bài về văn phòng mở ở danh mục "Âm học trong phòng".

4. Thái độ với nguồn ồn

Người cho rằng nguồn ồn là không cần thiết, hoặc người gây ồn không quan tâm tới mình, thường phiền hơn. Một công trình bệnh viện ồn có thể được thông cảm hơn một quán nhậu ồn cùng mức. Một hàng xóm từng xin lỗi và hứa giữ giờ thường được tha thứ hơn một hàng xóm làm ngơ. Niềm tin rằng cơ quan quản lý sẽ xử lý cũng giảm bớt mức phiền.

5. Nổi lên trên nền yên

Một tiếng 40 dBA không đáng kể giữa phố ban ngày, nhưng lúc hai giờ sáng khi nền chỉ còn khoảng 30 dBA, nó nổi hẳn lên. Tai và não so tiếng mới với tiếng nền, không so với một mốc tuyệt đối. Đây là lý do tiếng nước nhỏ giọt, tiếng đồng hồ tích tắc, tiếng tủ lạnh rì rì có thể làm người ta trằn trọc trong phòng thật yên.

6. Âm sắc và nhịp

Tiếng có một nốt cao nổi rõ (tiếng rít, tiếng hú), tiếng lặp lại đều đặn (tiếng gõ, tiếng nhỏ giọt), tiếng bập bùng âm trầm thường bị đánh giá là khó chịu hơn tiếng xì đều cùng độ to. Các tiêu chuẩn đánh giá tiếng ồn như bộ ISO 1996 có cơ chế cộng thêm "điểm phạt" cho tiếng có âm sắc hoặc tính xung chính vì lý do này.

7. Việc mình đang làm và tình trạng của mình

Tiếng ồn khi đang ngủ, đang cần tập trung, đang mệt, đang ốm, đang lo âu bị cảm nhận nặng hơn. Mức độ nhạy cảm với tiếng ồn cũng khác nhau giữa người với người như một đặc điểm khá ổn định, được bàn trong bài "Nhạy cảm tiếng ồn" của danh mục sức khoẻ.

Tóm tắt: âm học và tâm lý cùng quyết định

Điều này có nghĩa người phàn nàn "chỉ tại tâm lý"?

Không. Hiểu phần tâm lý của phiền nhiễu không phải để gạt đi lời phàn nàn. Cảm giác khó chịu là có thật, và các nghiên cứu cho thấy phiền nhiễu kéo dài đi kèm căng thẳng, giấc ngủ kém. Hơn nữa, những yếu tố "tâm lý" như kiểm soát, dự đoán, thái độ của người gây ồn đều là chuyện người gây ồn có thể thay đổi. Nói "tại anh nhạy cảm quá" chỉ làm yếu tố thứ tư (thái độ) tệ hơn và khiến tiếng ồn càng phiền thêm.

Ngược lại, người chịu ồn cũng nên biết rằng sự bực bội tích tụ có thể khiến một âm thanh trở nên khó chịu hơn mức âm học của nó. Nhận ra điều đó giúp tách bạch: phần nào cần yêu cầu bên kia giảm, phần nào mình tự xử lý được bằng cách sắp xếp lại.

Góc nhìn hôm nay: giảm phiền khi chưa giảm được decibel

• Nếu mình là người gây ồn (sửa nhà, tổ chức tiệc, mở quán): báo trước lịch, ghi rõ giờ bắt đầu và kết thúc, để lại cách liên lạc, giữ đúng giờ. Đây là những việc gần như không tốn tiền mà giảm phiền rõ rệt.
• Nếu mình là người chịu ồn: thử nói chuyện trực tiếp, bình tĩnh, cụ thể giờ giấc. Một lời hứa rõ ràng từ bên kia ("sau 22 giờ sẽ tắt loa") làm tiếng ồn trước giờ đó dễ chịu đựng hơn vì giờ nó đã đoán trước được.
• Tạo một khoảng kiểm soát cho mình: một căn phòng yên, một giờ yên trong ngày, một tiếng nền dễ chịu như quạt chạy êm khi cần tập trung.
• Đừng để bực bội tích tụ trong im lặng: tiếng ồn mình không nói ra thì bên kia không biết; càng để lâu càng khó nói nhẹ nhàng.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các tổng quan về phiền nhiễu do tiếng ồn trong tài liệu của WHO năm 2018 (phần về phiền nhiễu), cuốn Urban Stress của Glass và Singer, và tiêu chuẩn ISO/TS 15666 về khảo sát phiền nhiễu. Các bài về giờ yên tĩnh và hàng xóm trên wiki này có gợi ý cụ thể về cách nói chuyện.