Máy đo âm thanh cấp 1 và cấp 2 là hai cấp chính xác theo tiêu chuẩn quốc tế IEC 61672: cấp 1 có dung sai chặt hơn và đo đúng trên dải tần rộng hơn, dùng cho đo đạc chính thức và nghiên cứu; cấp 2 dung sai rộng hơn, đủ cho khảo sát, kiểm tra hiện trường thông thường. Dù cấp nào, kết quả chỉ đáng tin khi máy được kiểm định, hiệu chuẩn định kỳ, kiểm tra bằng bộ hiệu chuẩn âm trước và sau mỗi lần đo, và micro được đặt đúng chỗ, đúng độ cao, đo đủ lâu trong điều kiện thời tiết phù hợp.
Máy đo mức âm gồm những gì
Một máy đo mức âm (sound level meter) có ba phần chính. Micro đo áp suất âm, thường là micro tụ điện chất lượng cao, là bộ phận quyết định độ chính xác. Bộ xử lý áp trọng số tần số (A, C, Z), trọng số thời gian (Fast, Slow) và tính các đại lượng như Leq, Lmax, Lpeak, các mức thống kê. Phần hiển thị và lưu trữ ghi kết quả theo thời gian để phân tích sau.
Máy đời mới có thể có thêm bộ lọc dải tần một phần ba quãng tám để phân tích phổ (cần cho tiếng ồn tần số thấp và tiếng có âm sắc), khả năng ghi âm kèm theo để nhận diện nguồn ồn, và chế độ đo dài nhiều ngày với vỏ chống chịu thời tiết.
Cấp 1 và cấp 2 khác nhau ở đâu
Tiêu chuẩn IEC 61672-1 (phiên bản đầu năm 2002, sửa đổi năm 2013) quy định yêu cầu kỹ thuật cho hai cấp máy. Cả hai đều đo cùng các đại lượng; khác nhau ở mức sai số cho phép.
| Khía cạnh | Cấp 1 | Cấp 2 |
|---|---|---|
| Dung sai | Chặt hơn, đặc biệt ở hai đầu dải tần | Rộng hơn |
| Dải tần đo chính xác | Rộng hơn, giữ chính xác tốt ở âm rất cao và rất thấp | Hẹp hơn; sai số tăng ở âm rất cao |
| Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm | Yêu cầu ổn định chặt hơn | Yêu cầu lỏng hơn |
| Thường dùng cho | Quan trắc môi trường chính thức, đo phục vụ quản lý, nghiên cứu, đo trong phòng thí nghiệm | Khảo sát nhanh, đo nơi làm việc thông thường, kiểm tra nội bộ |
| Bộ hiệu chuẩn âm đi kèm | Bộ hiệu chuẩn cấp tương ứng theo IEC 60942 | Bộ hiệu chuẩn cấp tương ứng |
Ở vùng tần số trung và mức âm vừa, hai cấp thường cho kết quả gần nhau. Khác biệt rõ hơn khi đo âm có nhiều thành phần rất cao hoặc rất thấp, hoặc trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Một kết quả dùng để so với quy chuẩn trong tranh chấp hay báo cáo chính thức thường đòi hỏi máy cấp 1 và đơn vị đo có năng lực được công nhận.
Hiệu chuẩn: hai tầng kiểm tra
Kiểm định, hiệu chuẩn định kỳ tại phòng thí nghiệm
Máy đo dùng cho mục đích chính thức cần được kiểm định hoặc hiệu chuẩn định kỳ tại phòng thí nghiệm đủ năng lực, so với chuẩn đo lường. Giấy chứng nhận hiệu chuẩn ghi rõ thời hạn. Một máy đã quá hạn hiệu chuẩn thì kết quả đo bị đặt dấu hỏi, dù máy vẫn chạy bình thường.
Kiểm tra tại hiện trường bằng bộ hiệu chuẩn âm
Bộ hiệu chuẩn âm (acoustic calibrator) là một thiết bị nhỏ úp vào micro, phát ra một âm chuẩn, thường ở tần số 1.000 Hz với mức 94 dB hoặc 114 dB. Người đo kiểm tra máy đọc đúng mức này trước khi đo, chỉnh nếu cần, và kiểm tra lại sau khi đo xong. Nếu hai lần kiểm tra chênh nhau vượt mức cho phép của phương pháp đo (nhiều phương pháp lấy mốc khoảng 0,5 dB), kết quả của cả đợt đo phải được xem lại.
Bước "kiểm tra sau" hay bị bỏ qua nhất, nhưng lại là bước chứng minh máy không bị trôi trong suốt quá trình đo.
Đặt máy ngoài hiện trường cho đúng
Bộ tiêu chuẩn ISO 1996 về mô tả, đo và đánh giá tiếng ồn môi trường (Việt Nam có bộ TCVN 7878 tương ứng) và phần phương pháp trong QCVN 26:2010/BTNMT đưa ra các yêu cầu về vị trí đo. Những điểm cốt lõi:
- Độ cao micro: ngoài trời thường đặt cách mặt đất khoảng 1,2–1,5 m, gần với độ cao tai người đứng. Khi đánh giá tiếng ồn tới mặt tiền nhà ở các tầng trên, có thể đặt cao hơn theo mục đích đo.
- Khoảng cách tới bề mặt phản xạ: nếu không phải đo sát mặt tiền, micro nên cách tường, xe đỗ và các bề mặt phản xạ lớn khác một khoảng đủ xa (ISO 1996 hướng dẫn ít nhất khoảng 3,5 m), vì âm dội từ tường làm số đo tăng lên. Khi đo sát mặt tiền, phải ghi rõ để hiệu chỉnh.
- Dùng chân máy: đặt máy trên giá ba chân, người đo đứng tránh sang một bên và lùi lại, vì cơ thể người cũng chắn và phản xạ âm.
- Hướng micro: theo hướng dẫn của nhà sản xuất cho loại micro đó, thường hướng về phía nguồn hoặc hướng lên tuỳ thiết kế.
- Trong nhà: micro thường cách tường khoảng một mét trở lên, cách sàn khoảng 1,2–1,5 m, tránh sát cửa sổ; ghi rõ cửa đóng hay mở.
Thời tiết, thời lượng và những gì cần ghi
Thời tiết
Gió thổi qua micro tạo ra tiếng ồn giả, nhất là ở âm trầm. Luôn dùng quả cầu chắn gió bằng xốp chuyên dụng và tránh đo khi gió mạnh; nhiều phương pháp quy định tốc độ gió tối đa ở độ cao micro, thường khoảng 5 m/s. Không đo khi mưa (tiếng mưa và nước làm hỏng micro), ghi nhiệt độ, độ ẩm.
Thời lượng
Thời lượng đo phải đủ đại diện cho tiếng ồn cần đánh giá. Với tiếng ồn ổn định, vài phút có thể đủ; với tiếng ồn giao thông dao động, thường cần ít nhất 15 phút đến một giờ cho mỗi lần đo; với tiếng ồn có chu kỳ, phải bao trùm đủ nhiều chu kỳ. Với đánh giá cả ngày đêm, máy đo tự động đặt nhiều ngày cho kết quả tốt hơn nhiều so với vài lần đo ngắn.
Những gì cần ghi
- Ngày, giờ bắt đầu và kết thúc.
- Vị trí đo (có sơ đồ hoặc ảnh), độ cao micro, khoảng cách tới nguồn và tới bề mặt phản xạ.
- Loại máy, cấp chính xác, số hiệu, ngày hiệu chuẩn; kết quả kiểm tra bằng bộ hiệu chuẩn trước và sau.
- Thời tiết: gió, nhiệt độ, độ ẩm.
- Các nguồn ồn nghe thấy và sự kiện bất thường trong lúc đo.
- Kết quả: LAeq, LAFmax, và nếu có thì L90, L10, LCpeak.
- Tiếng nền khi nguồn cần đánh giá tắt (nếu có thể).
Còn ứng dụng trên điện thoại thì sao
Ứng dụng đo âm thanh trên điện thoại dùng micro của máy, vốn được thiết kế cho tiếng nói chứ không phải cho đo đạc, và phần mềm thường có xử lý riêng. Nó hữu ích để so sánh tương đối, như "đóng cửa sổ giảm được bao nhiêu" hay "phòng nào yên hơn", nhưng không thay được máy đo đã hiệu chuẩn khi cần một con số chính thức.
Góc nhìn hôm nay: khi nào nên thuê đơn vị đo
Nếu tiếng ồn chỉ cần hiểu để tự xử lý, một máy đo cầm tay cấp 2 được dùng cẩn thận là đủ. Nếu cần kết quả để làm việc với ban quản lý toà nhà, chủ cơ sở gây ồn hay cơ quan chức năng, nên dùng đơn vị quan trắc môi trường có năng lực được công nhận, máy cấp 1, có biên bản đo rõ ràng. Hỏi trước họ sẽ đo theo phương pháp nào, đo vào khung giờ nào và bao lâu, có đo tiếng nền không.
Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc tiêu chuẩn IEC 61672 (máy đo mức âm), IEC 60942 (bộ hiệu chuẩn âm), bộ ISO 1996 và TCVN 7878 (tiếng ồn môi trường), cùng phần phương pháp xác định của QCVN 26:2010/BTNMT.
Câu hỏi thường gặp
Máy đo âm thanh cấp 1 và cấp 2 khác nhau thế nào?
Cả hai theo tiêu chuẩn IEC 61672 và đo cùng các đại lượng. Cấp 1 có dung sai chặt hơn, chính xác trên dải tần rộng hơn, dùng cho đo đạc chính thức và nghiên cứu; cấp 2 dung sai rộng hơn, đủ cho khảo sát và kiểm tra thông thường.
Bộ hiệu chuẩn âm dùng để làm gì?
Bộ hiệu chuẩn âm úp vào micro và phát ra âm chuẩn, thường 94 dB hoặc 114 dB ở 1.000 Hz. Người đo kiểm tra máy trước và sau mỗi lần đo; nếu hai lần chênh nhau quá mức cho phép, kết quả cần được xem lại.
Đo tiếng ồn ngoài trời đặt máy cao bao nhiêu?
Thường khoảng 1,2–1,5 m so với mặt đất, trên giá ba chân, cách tường và bề mặt phản xạ lớn một khoảng đủ xa. Người đo nên đứng tránh sang một bên để cơ thể không ảnh hưởng tới kết quả.
Đo tiếng ồn bao lâu thì đủ?
Tuỳ loại tiếng ồn. Tiếng ổn định có thể chỉ cần vài phút; tiếng ồn giao thông thường cần ít nhất 15 phút đến một giờ mỗi lần đo; đánh giá cả ngày đêm nên đo liên tục nhiều ngày.
Ứng dụng đo decibel trên điện thoại có chính xác không?
Chỉ nên dùng để so sánh tương đối, như trước và sau khi đóng cửa sổ. Micro điện thoại không được thiết kế và hiệu chuẩn cho đo đạc, nên con số tuyệt đối có thể lệch, không thay được máy đo đã hiệu chuẩn.
