Bông khoáng (còn gọi là bông đá, len đá) làm từ đá bazan và các loại đá khác nấu chảy rồi kéo sợi; bông thuỷ tinh làm từ cát, đá vôi và thuỷ tinh tái chế. Ở cùng độ dày và mật độ phù hợp, hai loại hút âm khá tương đương. Khác biệt chính: bông khoáng thường nặng hơn, chịu nhiệt cao hơn hẳn nên hay được chọn ở nơi yêu cầu phòng cháy cao; bông thuỷ tinh nhẹ, đàn hồi, dễ cuộn, phổ biến cho cách nhiệt mái và vách. Cả hai đều gây ngứa, kích ứng khi thi công, phải đeo găng tay, khẩu trang, kính và bọc kín sau khi lắp.
Hai loại "len khoáng" cùng một họ
Trong tiêu chuẩn quốc tế, cả hai được xếp chung nhóm len khoáng (mineral wool), tức vật liệu sợi vô cơ làm từ khoáng nấu chảy. Cách sản xuất giống nhau về nguyên lý: nguyên liệu được nấu ở nhiệt độ rất cao thành chất lỏng, quay ly tâm hoặc thổi thành sợi mảnh, phun chất kết dính rồi ép thành tấm, cuộn, ống. Khác nhau ở nguyên liệu đầu vào và kéo theo đó là đặc tính sợi.
| Tiêu chí | Bông khoáng (bông đá) | Bông thuỷ tinh |
|---|---|---|
| Nguyên liệu | Đá bazan, đá dolomit, xỉ lò cao | Cát thạch anh, đá vôi, soda, thuỷ tinh tái chế |
| Màu thường gặp | Nâu xám, xanh rêu | Vàng nhạt, đôi khi nâu hoặc trắng |
| Mật độ phổ biến | Thường cao hơn, dạng tấm cứng đến bán cứng | Thường thấp hơn, dạng cuộn mềm và tấm |
| Chịu nhiệt | Rất cao, sợi đá chịu được trên khoảng 1.000 °C | Thấp hơn bông khoáng |
| Hút âm | Tốt | Tốt, tương đương ở cùng độ dày, mật độ phù hợp |
| Đàn hồi, dễ thi công | Cứng hơn, giữ hình tốt, cắt bằng dao răng cưa | Mềm, nén được khi vận chuyển, nở lại khi mở |
| Dùng nhiều ở | Vách ngăn cháy, lõi tấm panel chống cháy, tấm tiêu âm có bọc, quanh ống nóng | Cách nhiệt mái tôn, trần, lõi vách thạch cao |
Vì sao cả hai hút âm tốt
Cả hai là mạng sợi rối với rất nhiều khoảng rỗng thông nhau, đúng kiểu vật liệu xốp mà âm thanh đi vào được và mất năng lượng do ma sát. Kết quả đo trong tài liệu kỹ thuật cho thấy ở độ dày khoảng 5 cm trở lên, cả hai loại thường có hệ số hút âm cao ở dải tiếng trung và cao. Điều quyết định hiệu quả nhiều hơn là độ dày, mật độ phù hợp và cách lắp (dán sát tường hay có khoảng không phía sau), chứ không phải tên gọi đá hay thuỷ tinh.
Mật độ không phải càng cao càng tốt cho hút âm. Bông quá thưa thì không khí đi qua dễ, ít mất năng lượng; bông quá đặc thì âm khó vào. Với lõi vách thạch cao, tài liệu kỹ thuật thường cho thấy bông có mật độ vừa phải đã đạt gần hết lợi ích; dùng loại rất nặng chỉ thêm ít decibel mà tăng chi phí và khối lượng.
Hai loại này cách âm được không
Đứng riêng thì không đáng kể. Bông nhẹ, xốp, không khí đi xuyên qua được, nên dán bông lên tường không chặn được tiếng nhà bên. Bông chỉ góp phần cách âm khi nằm trong khoang kín giữa hai lớp nặng: lõi vách thạch cao hai mặt, lớp trên trần thạch cao dưới sàn, lõi tấm panel kẹp tôn. Ở đó nó hút âm dội qua lại trong khoang và làm giảm cộng hưởng, giúp cả hệ chặn tốt hơn so với khoang rỗng.
Phòng cháy: lợi thế của len khoáng, và chỗ cần cẩn thận
Sợi khoáng bản chất là đá và thuỷ tinh, không cháy. Nhiều sản phẩm bông khoáng, bông thuỷ tinh không có lớp mặt đạt hạng không cháy hoặc gần không cháy theo các hệ phân hạng như EN 13501-1 của châu Âu (hạng A1, A2). Đây là lý do chúng được ưa dùng hơn xốp nhựa ở nơi đông người.
Nhưng cần lưu ý:
- Lớp mặt như giấy kraft, giấy bạc có lớp nhựa, vải bọc, màng PE có thể cháy được và làm sản phẩm tụt hạng. Xem phân hạng của cả sản phẩm hoàn chỉnh, không chỉ phần lõi.
- Chất kết dính là thành phần hữu cơ, có thể bốc khói khi gặp nhiệt độ rất cao.
- Bông khoáng chịu nhiệt cao hơn bông thuỷ tinh, nên ở vách ngăn cháy, quanh ống khói, ống nóng, thiết kế thường chỉ định bông khoáng.
- Yêu cầu vật liệu cho từng loại công trình ở Việt Nam theo quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 hiện hành của Bộ Xây dựng). Nơi kinh doanh, nơi đông người, lối thoát nạn có yêu cầu riêng, nên hỏi đơn vị thiết kế.
Sức khoẻ: sợi gây ngứa và kích ứng
Sợi khoáng mảnh, khi cắt, xé, rũ sẽ bay thành bụi. Chạm vào da gây ngứa, châm chích; vào mắt gây cay, đỏ; hít phải gây kích ứng mũi họng. Đây là kích ứng cơ học do sợi cọ xát, thường hết sau khi rửa sạch và tránh tiếp xúc.
Về nguy cơ lâu dài: năm 2001, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã đánh giá lại và xếp len thuỷ tinh, len đá, len xỉ loại dùng cách nhiệt thông thường vào nhóm 3 (không phân loại được là chất gây ung thư cho người), thay cho xếp loại trước đó. Một số loại sợi đặc biệt khác như sợi gốm chịu lửa vẫn được xếp ở nhóm có thể gây ung thư. Nhiều sản phẩm hiện nay được thiết kế với sợi dễ hoà tan sinh học hơn. Dù vậy, nguyên tắc vẫn là giảm tối đa tiếp xúc với bụi sợi.
Thi công an toàn: danh sách cần nhớ
- Đồ bảo hộ: găng tay, áo dài tay, quần dài, kính bảo hộ ôm mắt, khẩu trang chống bụi phù hợp. Làm trên trần thì đội mũ.
- Cắt bằng dao sắc trên mặt phẳng, không dùng máy cắt tốc độ cao làm bụi bay nhiều.
- Thông thoáng nơi làm việc nhưng tránh quạt thổi thẳng làm bụi bay khắp nhà.
- Không rũ, không xé mạnh tấm bông; đặt nhẹ vào vị trí.
- Dọn bằng máy hút bụi có lọc tốt hoặc lau ẩm, không quét khô.
- Giặt riêng quần áo làm việc; nhiều hướng dẫn an toàn của nhà sản xuất khuyên tráng người bằng nước mát trước rồi mới tắm.
- Bọc kín sau khi lắp: bông phải nằm trong khoang kín, sau vải bọc, tấm đục lỗ có lớp vải lót, hoặc dưới lớp trần. Không để bông hở ở nơi có luồng gió như trên trần có miệng điều hoà, nơi sợi có thể bay vào phòng ở.
- Trẻ em, thú cưng tránh xa khu thi công.
Nếu sau khi tiếp xúc bị ngứa da kéo dài nhiều ngày, mắt đỏ đau không đỡ sau khi rửa, ho hoặc khó thở, nên đi khám: da liễu, mắt hoặc nội khoa tuỳ triệu chứng.
Ẩm, mốc và côn trùng
Ở khí hậu nóng ẩm, cần chú ý bông bị ướt do dột mái, rò ống sẽ mất tác dụng cách nhiệt, hút âm và có thể mốc chất kết dính, lớp mặt giấy. Sợi khoáng bản thân không phải thức ăn của mối, mọt, nhưng lớp mặt giấy và bụi bẩn tích tụ thì có thể. Kiểm tra mái, đường ống trước khi lắp; ở nơi ẩm có thể chọn loại có lớp mặt chống ẩm phù hợp.
Góc nhìn hôm nay: hỏi đúng ba thông số
Khi mua bông cho việc tiêu âm hay làm lõi vách, hỏi người bán ba thông số: độ dày, mật độ (kg/m³), và phân hạng cháy của sản phẩm hoàn chỉnh kèm tài liệu thử nghiệm. Nếu dùng cho tiêu âm, hỏi thêm hệ số hút âm αw hoặc NRC đo theo ISO 354 với cách lắp cụ thể. Đừng chọn theo "đá tốt hơn thuỷ tinh" hay ngược lại; chọn theo việc cần làm, yêu cầu cháy và điều kiện thi công.
Câu hỏi thường gặp
Bông khoáng và bông thuỷ tinh khác nhau ở đâu?
Bông khoáng làm từ đá nấu chảy, thường nặng hơn và chịu nhiệt cao hơn hẳn; bông thuỷ tinh làm từ cát và thuỷ tinh tái chế, nhẹ, mềm, dễ cuộn. Ở cùng độ dày và mật độ phù hợp, khả năng hút âm của hai loại khá tương đương.
Bông khoáng hay bông thuỷ tinh tiêu âm tốt hơn?
Hai loại tương đương khi cùng độ dày và mật độ phù hợp. Độ dày, mật độ và cách lắp quyết định nhiều hơn tên vật liệu. Bông khoáng được ưu tiên ở nơi yêu cầu phòng cháy cao nhờ chịu nhiệt tốt hơn.
Bông thuỷ tinh có độc không?
Sợi gây ngứa da, cay mắt, kích ứng mũi họng khi tiếp xúc. Năm 2001, IARC xếp len thuỷ tinh và len đá cách nhiệt thông thường vào nhóm 3, không phân loại được là chất gây ung thư cho người. Vẫn cần đồ bảo hộ khi thi công và bọc kín sau khi lắp.
Bông khoáng có cháy không?
Sợi khoáng không cháy và bông khoáng chịu nhiệt rất cao. Tuy vậy lớp mặt giấy, giấy bạc có nhựa, vải bọc và chất kết dính có thể cháy hoặc bốc khói, nên cần xem phân hạng cháy của cả sản phẩm hoàn chỉnh.
Thi công bông thuỷ tinh cần đồ bảo hộ gì?
Găng tay, áo dài tay, quần dài, kính ôm mắt và khẩu trang chống bụi. Cắt bằng dao sắc, không rũ mạnh, dọn bằng máy hút bụi có lọc hoặc lau ẩm, giặt riêng quần áo và bọc kín bông sau khi lắp.
