Tiếng ồn tần số thấp, thường hiểu là vùng dưới khoảng 200 Hz như tiếng bass, tiếng máy ù, tiếng động cơ diesel, xuyên qua tường giỏi vì sóng âm của nó rất dài, tường và cửa chặn kém ở vùng này, không khí gần như không hút bớt, và nó còn truyền qua kết cấu toà nhà dưới dạng rung. Cùng lúc, máy đo dBA lại "bớt" mạnh phần âm trầm, nên con số đo ra có thể thấp trong khi người nghe vẫn khó chịu. Muốn giảm loại tiếng này phải dùng khối lượng, tách lớp và xử lý ngay tại nguồn; mút xốp dán tường gần như không có tác dụng.
Sóng dài: chìa khoá của mọi chuyện
Bước sóng của âm thanh bằng vận tốc âm (khoảng 343 m/s trong không khí ở nhiệt độ phòng) chia cho tần số. Ở 1.000 Hz, bước sóng chỉ khoảng 34 cm. Ở 100 Hz, khoảng 3,4 m. Ở 50 Hz, gần 7 m. Một nốt bass sâu dài hơn cả chiều rộng một căn phòng nhỏ.
Sóng dài như vậy cư xử rất khác sóng ngắn:
- Uốn qua vật cản dễ dàng. Một bức tường rào, một hàng cây, một tấm chắn nhỏ hơn bước sóng gần như không cản được nó.
- Không khí hầu như không hút. Âm cao mất dần khi đi xa, âm trầm thì không. Từ xa ta nghe tiếng thình thịch của buổi nhạc chứ ít khi nghe giọng ca sĩ.
- Vật liệu xốp mỏng không hút được. Tấm tiêu âm dày vài centimet chỉ hút tốt âm có bước sóng ngắn; với sóng dài vài mét, nó gần như "trong suốt".
Vì sao tường chặn âm trầm kém
Một bức tường cách âm chủ yếu nhờ khối lượng: âm thanh phải làm rung cả bức tường thì mới sang được phía bên kia, và tường càng nặng càng khó rung. Theo định luật khối lượng, cách âm của một lớp tường tăng khoảng 6 dB mỗi khi khối lượng bề mặt gấp đôi, và cũng tăng khoảng 6 dB mỗi khi tần số gấp đôi (về lý thuyết; thực tế thường ít hơn).
Vế sau là chỗ quan trọng: cùng một bức tường, cách âm ở 63 Hz kém hơn ở 1.000 Hz rất nhiều. Một bức tường chặn tiếng nói chuyện khá tốt có thể để lọt gần nguyên tiếng bass. Kết quả quen thuộc ở chung cư: nhà bên mở nhạc, mình không nghe rõ lời, không nghe giai điệu, chỉ nghe "thùm thùm" đều đặn.
Ngoài ra, những vách nhẹ như thạch cao, kính, cửa có thể có một tần số cộng hưởng nằm ngay ở vùng âm trầm, nơi cách âm tụt hẳn xuống. Đó là một lý do kính hộp hai lớp mỏng, khe hẹp có khi chặn tiếng xe tải, xe buýt không tốt như người ta kỳ vọng. Trong chỉ số cách âm, hệ số hiệu chỉnh Ctr (theo tiêu chuẩn ISO 717) được đặt ra chính để phản ánh khả năng chặn tiếng ồn giao thông thiên về âm trầm; một vách có Rw cao nhưng Ctr âm nhiều là vách chặn âm trầm kém.
Đường truyền qua kết cấu
Nhiều nguồn ồn tần số thấp không chỉ phát ra không khí mà còn rung trực tiếp vào sàn, tường, cột: máy bơm đặt sát tường, máy giặt vắt trên sàn, loa siêu trầm đặt sát góc tường, máy nén bắt cứng vào khung. Rung động lan trong bê tông, cốt thép rất xa, rồi làm tường, trần ở căn hộ khác rung lên và phát lại thành âm thanh.
Đó là lý do tiếng ù của một trạm bơm dưới tầng hầm có thể nghe thấy ở tầng mười, trong khi tầng hai lại không nghe gì: âm thanh đi theo đường kết cấu, không theo đường thẳng. Với loại đường truyền này, tăng độ dày tường của căn bị ảnh hưởng gần như vô ích; phải cắt đường rung ở nguồn bằng chân đế đàn hồi, đệm cao su, lò xo, khớp nối mềm cho đường ống.
Những nguồn tần số thấp hay gặp trong đời sống Việt
| Nguồn | Đặc điểm âm thanh | Đường truyền chính |
|---|---|---|
| Dàn loa có loa siêu trầm, phòng karaoke | Nhịp thùm thùm, dao động theo bài nhạc | Không khí và kết cấu (loa đặt trên sàn, sát tường) |
| Máy bơm nước, trạm bơm toà nhà | Tiếng ù đều khi chạy, bật tắt theo chu kỳ | Kết cấu, đường ống |
| Máy phát điện, động cơ diesel chạy không tải | Tiếng ầm ì, rung | Không khí, nền móng |
| Quạt hút công suất lớn, tháp giải nhiệt | Tiếng ù, có khi có một nốt nổi lên | Không khí, ống gió |
| Xe tải, xe buýt, tàu hoả đi qua | Tiếng gầm trầm, rung cửa kính | Không khí, mặt đất |
| Trạm biến áp | Tiếng ù đều ở khoảng 100 Hz (gấp đôi tần số điện lưới 50 Hz) | Không khí, nền |
Vì sao âm trầm khó chịu hơn con số
Máy đo dBA đánh giá thấp
Trọng số A giảm khoảng 26 dB ở 63 Hz và khoảng 16 dB ở 125 Hz. Một tiếng máy ù có năng lượng dồn ở vùng này sẽ cho số dBA khá thấp. Đo thêm dBC (gần như không giảm âm trầm) sẽ thấy chênh lệch lớn. Hướng dẫn tiếng ồn cộng đồng của WHO năm 1999 gợi ý khi chênh lệch dBC − dBA vượt khoảng 10 dB thì nên phân tích dải tần chi tiết, vì chỉ số dBA khi đó có thể không phản ánh đúng mức phiền.
Đều đặn, không có chỗ "thở"
Nhiều nguồn tần số thấp chạy liên tục nhiều giờ, và vì đi qua tường giỏi, nó thường là thứ duy nhất còn lại trong phòng ngủ lúc đêm khuya, khi mọi tiếng khác đã bị tường chặn. Tiếng nền càng thấp, tiếng ù càng nổi.
Cảm nhận bằng cả cơ thể
Ở mức đủ lớn, âm trầm được cảm nhận như áp lực, rung trong lồng ngực, cửa kính lạch cạch. Người phàn nàn về tiếng ồn tần số thấp thường mô tả cảm giác nặng đầu, bức bối, khó ngủ. Mức độ nhạy cảm khác nhau nhiều giữa người với người; có người nghe rất rõ một tiếng ù mà người cùng nhà không để ý. Điều đó không có nghĩa là họ tưởng tượng.
Xử lý: đúng hướng và sai hướng
Đúng hướng
- Tại nguồn trước tiên: giảm âm lượng loa siêu trầm, đặt loa cách xa tường và góc phòng, kê loa lên đế cách ly thay vì đặt thẳng xuống sàn; đặt máy bơm, máy giặt trên đế đàn hồi; dùng khớp nối mềm cho đường ống.
- Khối lượng và tách lớp: một lớp vách thứ hai trên khung riêng, không chạm tường cũ, có khoang rỗng đủ sâu và bông khoáng bên trong, cải thiện âm trầm tốt hơn nhiều so với một lớp mỏng dán sát. Việc này nên có người có chuyên môn tính toán.
- Kín khít: khe hở làm hỏng mọi lớp cách âm, kể cả với âm trầm.
- Bố trí: phòng ngủ đặt xa phía có máy móc, trạm bơm, đường lớn nếu còn lựa chọn.
Sai hướng
- Dán mút trứng, mút gai, xốp lên tường chung: gần như không giảm được âm trầm sang nhà bên, lại thêm rủi ro cháy.
- Treo chăn mỏng, dán giấy dán tường "cách âm": không có khối lượng, không có tác dụng.
- Đục tường, đổ thêm bê tông, gia cố kết cấu khi chưa có kỹ sư và sự đồng ý của ban quản lý: nguy hiểm và có thể vi phạm quy định nhà chung cư.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu bằng việc gọi đúng tên
Nếu tiếng làm mình khó chịu là "ù ù", "thùm thùm", "ầm ì", nó gần như chắc chắn là tiếng tần số thấp. Ghi lại giờ xuất hiện, kéo dài bao lâu, có trùng với giờ máy bơm, máy phát, quán nhạc hoạt động không. Nếu đo được, đo cả dBA và dBC. Những thông tin này giúp ban quản lý toà nhà hay kỹ sư âm học tìm ra nguồn nhanh hơn rất nhiều, vì với âm trầm, nguồn thường không nằm ở nơi ta tưởng.
Khi trao đổi với hàng xóm về tiếng bass, gợi ý cụ thể như "kê loa lên đế, tránh góc tường, giảm bass sau mười giờ" thường hiệu quả hơn một lời đề nghị chung chung "vặn nhỏ lại". Nếu tiếng ù khiến mất ngủ kéo dài, đau đầu thường xuyên, nên đi khám nội khoa hoặc thần kinh để được tư vấn, song song với việc xử lý nguồn ồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng bass nhà bên xuyên qua tường?
Âm trầm có bước sóng dài vài mét, tường cách âm ở tần số thấp kém hơn nhiều so với tần số trung, và loa đặt trên sàn còn truyền rung qua kết cấu. Vì thế tường chặn được lời hát nhưng vẫn để lọt tiếng thùm thùm.
Tiếng ồn tần số thấp là gì?
Là tiếng ồn có năng lượng dồn ở vùng âm trầm, thường được hiểu là dưới khoảng 200 Hz, như tiếng bass, máy bơm, máy phát điện, động cơ diesel, trạm biến áp. Loại tiếng này khó chặn và thường bị chỉ số dBA đánh giá thấp.
Mút tiêu âm có chặn được tiếng bass không?
Không. Mút xốp mỏng chỉ hút một phần âm cao trong phòng, không chặn âm thanh sang nhà bên, và gần như không có tác dụng với âm trầm. Âm trầm cần khối lượng, tách lớp và xử lý rung ở nguồn.
Đo tiếng ồn tần số thấp bằng gì?
Nên đo cả dBA và dBC; chênh lệch lớn cho thấy có nhiều âm trầm. Để biết chính xác, cần máy đo có phân tích dải tần một phần ba quãng tám, thường do đơn vị đo đạc có chuyên môn thực hiện.
Tiếng ù của máy bơm toà nhà xử lý thế nào?
Thường phải xử lý tại nguồn: đặt máy trên đế đàn hồi, dùng khớp nối mềm cho đường ống, kiểm tra giá đỡ ống bắt cứng vào tường. Việc này thuộc ban quản lý toà nhà; cư dân nên ghi lại giờ ồn và phản ánh qua ban quản trị.
